DRUK

Wiktoria Kozioł
THE 1992 EXHIBITION IN THE ‘LABORATORY’ AT THE CENTRE FOR CONTEMPORARY ART – GNOSTICISM IN THE OEUVRE OF ZBIGNIEW LIBERA

Abstrakt ↓

Przepraszamy, ten wpis jest dostępny tylko w języku amerykański angielski.

Bibliography [selection]

  • Banasiak J., ‘Normalizacja i dwie modernizacje. Pole sztuki w Polsce po 30 latach przemian’, Szum, 27 (2019): 92–109.

  • Banasiak J., Proteuszowe czasy. Rozpad państwowego systemu sztuki 1982–1993, Warszawa: msn and asp in Warsaw, 2020.

  • Batko A., Śliwińska K., ‘Rowek. Rozmowa z Ewą Ciepielewską’, Szum, 33 (2021): 148–65.

  • Chalmers D., ‘Facing Up to the Problem of Consciousness’, Journal of Consciousness Studies, 2 (1995): 200–19.

  • Dobroczyński B., New Age, Kraków: Znak, 1997.

  • Dobroczyński B.,Psychologia Ery Wodnika. Mistyka instant’, https://hyperreal.info/archiwum/bartlomiej-dobroczynski-psychologia-ery-wodnika-mi-styka-instant [accessed 20 July 2017].

  • Drane J., Co New Age ma do powiedzenia Kościołowi?, transl. to Polish by K. Stankiewicz, Kraków: Signum, 1993.

  • Grygny N., ‘Czarownice i duchy znów wypadły z szafy (rozmowa)’, https://lovekrakow.pl/ aktualnosci/czarownice-i-duchy-znow-wypadly-z-szafy-rozmowa_41627.html [accessed 05 Nov. 2021].

  • Hall D., New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007.

  • Irenaeus of Lyons, Zdemaskowanie i odparcie fałszywej gnozy, transl. to Polish by M. Michalski, in M. Michalski (ed. and transl.), Antologia literatury patrystycznej, Warszawa: atk, 1975, 160–70.

  • Joseph Beuys & Rudolf Steiner: Imagination, Inspiration, Intuition, exhibition catalogue, A. Holland (ed.), 26 Oct. 2007 – 17 Feb. 2008, Melbourne: National Gallery of Victoria, 2007.

  • Jung C.G., Psychologie und Alchemie, Zürich: Rascher, 1946.

  • Jung C.G., Rebis czyli kamień filozofów, transl. to Polish by J. Prokopiuk, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1988.

  • Kaliś N., Pan niewolnik. Męski masochizm w performance okresu prl-u, Warszawa: Instytut Sztuki pan, 2018.

  • Karpiński W., ‘Nowe wyzwanie. Rozmowa z Adamem Michnikiem’, Zeszyty Literackie, 36 (1991): 68–78.

  • J.N.D. Kelly, Early Christian Doctrines, San Francisco: HarperOne, 1978.

  • Kennedy M.D., Cultural Formations of Post-Communism: Emancipation, Transition, Nation and War, Minneapolis (mn) – London: University of Minnesota Press, 2002.

  • Kluszczyński R.W., ‘Artyści pod pręgierz, krytycy sztuki do kliniki psychiatrycznej, czyli najnowsze dyskusje wokół sztuki krytycznej w Polsce’, Exit, 4 (1999) http://filolog.uni. lodz.pl/vhosts/media/images/teksty/Artyci_pod_prgierz_krytycy_sztuki_do_kliniki_psy-chiatrycznej_czyli_najnowsze_dyskusje_wok_sztuki_krytycznej_w_Polsce.pdf [accessed 07 Sep. 2019].

  • Kowalczyk I., Ciało i władza. Polska sztuka krytyczna lat 90., Warszawa: Sic!, 2002.

  • Kowalczyk I., Niebezpieczne związki sztuki z ciałem, exhibition catalogue, Poznań: Arsenal Municipal Gallery in Poznań, 2002.

  • Kowalczyk I., ‘Osądzać czy negocjować? Czyli powracający spór o znaczenia sztuki krytycznej’, 31 July 2006, https://archiwum-obieg.u-jazdowski.pl/teksty/5898 [accessed 08 Sep. 2019].

  • Kowalczyk I., Podróż do przeszłości. Interpretacje najnowszej historii w polskiej sztuce krytycznej, Warszawa: Academica, 2010.

  • Kozioł W., ‘Kosmici, czyli my. Filozofia Nowej Ery jako trop interpretacyjny twórczości Pawła Althamera ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji Carla Gustava Junga’, Miejsce, 3 (2017): 320–55.

  • Kozioł W., Polska sztuka krytyczna na tle transformacji po 1989 roku, doctoral dissertation, Faculty of History uj, Kraków 2019, TS, doctoral advisor: Prof. W. Bałus, reviewers: Prof. uam I. Kowalczyk; Prof. A. Kutaj-Markowska.

  • Krawiec Z., Ronduda Ł., ‘Kultura rave i sztuka w latach 90. w Polsce’, Miejsce. Studia nad Sztuką i Architekturą Polską xxxxi wieku, 2 (2016): 237–76.

  • Lassus A. de, New Age. Nowa religia?, transl. to Polish by P. Kalina, Warszawa: ceir im. Bpa Kajetana Sołtyka, 1993.

  • Libera Z., ‘Nawet w więzieniach kryminalnych czasami dochodzi do takich warunków, że więźniom nie jest już wszystko jedno’, in Czarna księga polskich artystów, K. Górna et al. (eds.), Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2014.

  • Libera Z., Zbigniew Libera. Art of Liberation. Studium prasoznawcze. T. 1: 1988–1997, S. Breczko (ed.), transl. by E. Frątczak-Nowotny, M. Wawrzyńczak, Warszawa: csw Zamek Ujazdowski, 2019, 41–2.

  • Lipiński P., ‘Strzeż się «szaraka»’, in P. Lipiński, M. Matys, Niepowtarzalny urok likwidacji, Wołowiec: Czarne, 2018, 8–15.

  • Lisiewicz M., ‘Sztuka milczenia. Szkic o polskiej sztuce lat 80.’, Magazyn Sztuki, 5 (1995): 65–73.

  • Łaciak B., ‘Komercjalizacja religijności’, in eadem, Obyczajowość polska czasu transformacji, Warszawa: Trio, 2007, 291–3.

  • Markowska A., Dwa przełomy. Sztuka polska po 1955 i 1989 roku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe umk, 2012.

  • Mazur A., ‘Libera ist Mein Leben’, Obieg (2010), 7 Mar., https://archiwum-obieg.u-jazdowski.pl/wydarzenie/16325 [accessed 23 Mar. 2019].

  • Michalski J., ‘Urywamy się na wolność (i transformujemy)’, Znak, 12 (1998): 3–16.

  • Możdżyński P., Inicjacje i trangresje. Antystrukturalność sztuki xxxxi wieku, Warszawa: Wydawnictwo uw, 2011.

  • Myszor W., ‘Gnostycyzm’, in The Universal Encyclopaedia of Philosophy; http://www.ptta.pl/pef/pdf/g/gnostycyzm.pdf [accessed 30 Sep. 2019].

  • Myszor W., ‘Między ortodoksją a herezją’, Teologia Polityczna (2017), 20 Feb., https://teolo-giapolityczna.pl/ks-wincenty-myszor-miedzy-ortodoksja-i-herezja [accessed 05 Nov. 2021].

  • Myszor W., ‘Na tropach tajemnej wiedzy’, Znak, 252 (1975): 655–87.

  • Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, K. Leszczyńska (ed.), Z. Pasek, Kraków: Nomos, 2008.

  • Od wydawcy polskiego’, in G. Quispel, Gnoza, transl. to Polish by B. Kita, Warszawa: Pax, 1988, 7–8.

  • Odrzucone dziedzictwo. O sztuce polskiej lat 80., K. Sienkiewicz (ed.), Warszawa: msn w Warszawie, 2013.

  • Oneiron. Ezoteryczny krąg artystów z Katowic, P. Mrass (ed.), transl. by J. Mrass, Katowice – Ratingen: Oberschlesisches Landesmuseum, 2006.

  • Panofsky E., ‘Iconography and Iconology: An Introduction to the Study of Renaissance Art’, in idem, Meaning in the Visual Arts: Papers in and on Art History, Garden City (ny): Doubleday, 1955, 26–54.

  • Panofsky E., Panofsky G.S., Studies in Iconology. Humanistic Themes in the Art of the Renaissance, New York: Routledge, 1972.

  • Pawlik M., Utopijny raj New Age, Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne, 2013.

  • Perseweracja mistyczna i róża, katalog wystawy, R. Ziarkiewicz (ed.), Sopot: Państwowa Galeria w Sopocie, 1992.

  • Piotrowski P., Agorafilia. Sztuka i demokracja w postkomunistycznej Europie, Poznań: Rebis, 2010.

  • Piotrowski P., Globalne ujęcie sztuki Europy Wschodniej, Poznań: Rebis, 2018.

  • Piotrowski P., ‘Między starą a nową wiarą’, Magazyn Sztuki, 10 (1996): 44–176.

  • Piotrowski P., Muzeum krytyczne, Poznań: Rebis, 2011.

  • Piotrowski P., W cieniu Duchampa. Notatki nowojorskie, Poznań: Obserwator, 1996.

  • Piotrowski P., ‘W stronę nowej geografii artystycznej’, Magazyn Sztuki, 19 (1998), http://www.magazynsztuki.eu/old/archiwum/nr_19/archiwum_nr19_tekst_4.htm [accessed 17 June 2019].

  • Piotrowski P., Znaczenia modernizmu. W stronę sztuki polskiej po 1945 roku, Poznań: Rebis, 1999.

  • Prokopiuk J., Gnoza i gnostycyzm, Warszawa: Daimonion, 1998.

  • Prokopiuk J., Gnoza i ja – raz jeszcze, https://www.gnosis.art.pl/e_gnosis/aurea_ catena_gnosis/prokopiuk_gnoza_i_ja_raz_jeszcze.htm [accessed 16 Oct. 2021].

  • Prokopiuk J., Manifest wolności, Białystok: Studio Antropsychologii, 2014.

  • Przybyszewski B., Witkowski M., Podcastex – podkast o latach 90., ep. 8: ‘Zbyszek Nowak i «Ręce, które leczą»’, 12 Aug. 2021, https://youtu.be/V9_vic2F1ts [accessed 26 Oct. 2021].

  • Radomska M., ‘Transformacja w sztuce w postkomunistycznej Europie’, Artium Quaestiones, 29 (2018): 409–35.

  • Radziewicz-Winnicki A., Społeczeństwo w trakcie zmiany. Rozważania z zakresu pedagogiki społecznej i socjologii transformacji, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2005.

  • Ronduda Ł., ‘Duchowość żenuje, czyli rzecz o życiu i twórczości Zbigniewa Libery w latach 80.’, in W stronę Innego. Obserwacje i interwencje, exhibition catalogue, S. Ruksza (ed.), Katowice: bwa, 2006.

  • Rosińska Z., Jung, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982.

  • Ruksza S., Oblicza dnia. Koszty społeczne w Polsce po 1989, leaflet, ArtBoom Festival 2014, the former Światowid cinema, Kraków.

  • Quispel G., Gnosis als Weltreligion. Die Bedeutung der Gnosis in der Antike, Bern: Origo, 1972.

  • Sawicka J., ‘Ciało jako pułapka na drodze do wyzwolenia. Zarys problemu w kontekście refleksji niektórych myślicieli antycznych i wczesnochrześcijańskich’, Idea. Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych, 25 (2013): 47–68.

  • Sendyka R., Poza obozem. Nie-miejsca pamięci – próba rozpoznania, Warszawa: ibl pan, 2021, 200–25.

  • Siemieniewski A., ‘Człowiek w New Age,’ in ABC o New Age, A. Białowąs (ed.), Tychy: Maternus Media, 2005, 21–7.

  • Sienkiewicz K., Patriota Wszechświata. O Pawle Althamerze, Kraków – Warszawa: msn and Karakter, 2017.

  • Sienkiewicz K., Zatańczą ci, co drżeli. Polska sztuka krytyczna, Kraków – Warszawa: msn and Karakter, 2014.

  • Sitkowska M., ‘Kalendarium sztuki krytycznej w Polsce’, in British British Polish Polish. Sztuka krańców Europy, długie lata 90. i dziś, exhibition catalogue, A. Pindera, G. Borkowski (eds.), 7 Sep. – 15 Nov. 2013, curated by M. Goździewski, T. Morton, Warszawa: Zamek Ujazdowski, 2016, 355–74.

  • Szczerski A., ‘Nowoczesność raz jeszcze – sztuka polska i modernizacja po 1989 roku’, in Współczesność – historia nieznana, W. Włodarczyk (ed.), Warszawa: shs, 2013, 31–40.

  • Szczerski A., Transformacja. Sztuka w Europie Środkowo-Wschodniej po 1989 roku, Kraków: WUJ, 2018.

  • Szcześniak M., Normy widzialności. Tożsamość w czasach transformacji, Warszawa: Bęc Zmiana, ikp, 2016.

  • Sztuka legalizowania buntu. Zbigniew Libera w rozmowie z Bożeną Czubak’, Magazyn Sztuki, 15 (1997) http://magazynsztuki.eu/old/archiwum/nr_15/libera/zbigniew%20 libera_sztuka_legalizowania_buntu.htm [accessed 28 Sep. 2019].

  • Tertullian, Przeciw walentynianom, transl to Polish by J. Zieliński, in J. Zieliński, Konkordancya z dzieł Ojców śś. i Pisarzy Kościoła, Poznań, 1908.

  • Thomas L.-V., Trup. Od biologii do antropologii, transl to Polish by K. Kocjan, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1991.

  • Truszkowski J., ‘Allez Liberalles!’, Magazyn Sztuki, 1 (1993): 42–52.

  • Wroniszewski M., ‘Wątki gnostyckie w gdańskiej sztuce alternatywnej i krytycznej’, paper presented during the on-line conference ‘Sztuka transformacji. Tematy. Zjawiska. Wątki gdańskie’, 14 Oct. 2021, Gdańsk, chmura Foundation (in print).

  • Zaremba Ł., Obrazy wychodzą na ulicę. Spory w polskiej kulturze wizualnej, Warszawa: Bęc Zmiana, IKP, 2018.

  • Zbigniew Libera, katalog wystawy, Laboratorium csw, Zamek Ujazdowski, curated by M. Goździewski, Warszawa: csw, Zamek Ujazdowski, 1992.

  • Zbigniew Libera. Prace z lat 1982–2008, D. Monkiewicz (ed.), exhibition catalogue, Warszawa: Zachęta Gallery, 2009.

  • Zydorowicz J., Artystyczny wirus. Polska sztuka krytyczna wobec przemian kultury po 1989 roku, Warszawa: Instytut Adama Mickiewicza, 2005.

1 The article is based on a fragment of my doctoral dissertation; however, it has been much edited and extended: W. Kozioł, Polska sztuka krytyczna na tle transformacji po 1989 roku, Faculty of History uj, Krakow, 2019, ms, Dissertation Advisor: Prof. W. Bałus, reviewers: dr hab. I. Kowalczyk, Prof. uam, Prof. A. Kutaj-Markowska.

2 J. Truszkowski, ‘Allez Liberalles!’, Magazyn Sztuki, 1 (1993): 42–52.

3 The notion of ‘Gnosticism’ – as a label to describe the beliefs held by Gnostics – is anachronistic, as it only emerged in the eighteenth century, but it allows us to differentiate between the system of beliefs and the crucial experience of the said system, i.e. that of gnosis or (self-) knowledge.

4 Dissatisfied with their form, Libera decided they were too ambiguous, as their receivers had proven unable to recognise his intentions. Model końca and Minuta milczenia – Minuta milczenia no longer exist; they remained in the storehouse of the Centre for Contemporary Art (csw), where they subsequently had to be removed from. The Bather belongs to the collection of the csw (alongside another work from around this period, Kaczki [Ducks]); it was restored in the Netherlands, at the time when M. Ludwisiak was the Director of the Ujazdowski Castle; this last piece of information was obtained during a telephone conversation with the artists on 26 Jan. 2022.

5 See E. Panofsky, Iconography and Iconology: An Introduction to the Study of Renaissance Art’, in idem, Meaning in the Visual Arts: Papers in and on Art History, Garden City (ny): Doubleday, 1955, 26–54; E. Panofsky, G.S. Panofsky, Studies in Iconology. Humanistic Themes in the Art of the Renaissance, New York: Routledge, 1972.

6 The texts cited by Libera contain chronological accounts of the history of creation. The first is an account by J.N.D. Kelly, Early Christian Doctrines, San Francisco: HarperOne, 1978, as cited in Zbigniew Libera, exhibition catalogue, Laboratorium of the Ujazdowski Castle Centre for Contemporary Art, curated by Marek Goździewski, Warszawa, 1992 [n.pag.]. Unless indicated otherwise, all texts are cited following the catalogue, as the publications used by Libera (there were some Polish editions, which Libera did not use). Below, there are passages from the following texts: Irenaeus of Lyons, 1.1–8.5, Zdemaskowanie i odparcie fałszywej gnozy, 1.1–8.5, transl. to Polish by M. Michalski, in M. Michalski (ed. and transl.), Antologia literatury patrystycznej, Warszawa: ATK, 1975; Tertullian, Przeciw walentynianom, 9, transl. to Polish by J. Zieliński, in: J. Zieliński (ed.), Konkordancya z dzieł Ojców śś. i Pisarzy Kościoła, Poznań, 1908; G. Quispel,Gnosis als Weltreligion. Die Bedeutung der Gnosis in der Antike, Bern: Origo, 1972; C.G. Jung, Psychologie und Alchemie, Zürich: Rascher, 1946; transl. to Polish by J. Prokopiuk as: Rebis czyli kamień filozofów, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe pwn, 1988.

7 Irenaeus of Lyons, Zdemaskowanie i odparcie fałszywej gnozy, op. cit.

8 Some of the doctrines professed by Gnostic sects were influenced by Christianity; hence, the reference to the Holy Trinity.

9 Telephone conversation with Z. Libera of 26 Jan. 2022.

10 Before the nineteenth century, the main source constituted opponents of Gnosticism, such as: Tertullian, St Irenaeus.

11 As cited in: J. Prokopiuk, Gnoza i gnostycyzm, Warszawa: Daimonion, 1998, 13.

12 Idem, Manifest wolności, Białystok: Studio Antropsychologii, 2014, 20.

13 Idem, Gnoza i ja – raz jeszcze, https://www.gnosis.art.pl/e_gnosis/aurea_catena_ gnosis/prokopiuk_gnoza_i_ja_raz_jeszcze.htm, [accessed 16 Oct. 2021].

14 W. Myszor, ‘Gnostycyzm’, in The Universal Encyclopaedia of Philosophy; http://www.ptta.pl/pef/pdf/g/gnostycyzm.pdf [accessed 30 Oct. 2019].

15 The dilemma consists in the missing discovery of links between the sphere of the spiritual or the consciousness and the biological (the material) in contemporary science. There are also indications of an explanatory gap, especially in natural sciences (neurobiology, cognitive science). On the ground of philosophy, D. Calmers, among others, has identified the ‘hard part of the problem of consciousness’, regarding the question wherefore people experience phenomenologically varied states at all. ‘The more tractable part of the problem of consciousness’ refers rather to the technical mechanisms responsible for specific sensations. See D. Chalmers, ‘Facing up to the Problem of Consciousness’, Journal of Consciousness Studies, 2 (1995): 200–19.

16 A. Markowska, Dwa przełomy. Sztuka polska po 1955 i 1989 roku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe umk, 2012, 333.

17 Ibid.

18 Even though the meaning of metal in the culture of ancient and medieval Europe was unclear and it used to be ranked among various elements, it tended to indeed have the status of a separate element in Chinese culture.

19 Winceny Myszor pointed out that the feelings of absurdity, pointlessness, and nihilism at the time when Gnosticism was emerging in the second century ad is highly instructive for the man of the ‘age of crisis’. This would mean that he regarded the latter half of the 1980s in Poland as a moment of crisis, because of the terminal phase of the political regime, economic scarcity, internal conflicts, and the uncertainty of the future. Seen in a broader perspective, the ‘age of crises’ dates back to the end of the nineteenth century, it determines the sense of decadence and the end of human civilisation, or its temporal decline, constituting another instantiation of apocalyptic moods; W. Myszor, ‘Wprowadzenie. Na tropach tajemnej wiedzy’, in G. Quispel, Gnoza, transl. to Polish by B. Kita, Warszawa: Pax, 1988, 13.

20 R. Sendyka, Poza obozem. Nie-miejsca pamięci – próba rozpoznania, Warszawa: ibl pan, 2021, 200–25. Such framing of the reception of The Bather proves significant to understanding contemporary social and political phenomena associated with the culture of remembrance (for instance, the death of migrants at the border with Belarus).

21 J. Sawicka, ‘Ciało jako pułapka na drodze do wyzwolenia. Zarys problemu w kontekście refleksji niektórych myślicieli antycznych i wczesnochrześcijańskich’, Idea. Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych, 25 (2013): 47–68.

22 W. Myszor, ‘Między ortodoksją a herezją’, Teologia Polityczna (2017), 20 Feb, https://teologiapolityczna.pl/ks-wincenty-myszor-miedzy-ortodoksja-i-herezja [accessed 05 Nov. 2021].

23 M. Myszor, ‘Od wydawcy polskiego’, in G. Quispel, Gnoza, transl. to Polish by B. Kita, Warszawa: Pax, 1988, 7–8.

24 Idem, ‘Na tropach tajemnej wiedzy’, op. cit.

25 Ibid. 7.

26 S. Breczko (ed.), Zbigniew Libera. Art of Liberation. Studium prasoznawcze, vol. 1: 1988–1997, transl. E. Frątczak-Nowotny, M. Wawrzyńczak, Warszawa: csw Zamek Ujazdowski, 2019, 41–2.

27 Ibid. citation from: W. Karpiński, ‘Nowe wyzwanie. Rozmowa z Adamem Michnikiem’, Zeszyty Literackie, 36 (1991): 68–78.

28 Ibid.

29 He decided that these motifs were not well-recognised as his peers from the Solidarity generation were unable to accept any criticism of the Church, which used to be considered an unequivocally positive institution. Libera stated that during the period when the work was created, he read numerous books on the history of religion, including the writings by Origen and other Church fathers.

30 See, for instance, J. Banasiak, Proteuszowe czasy. Rozpad państwowego systemu sztuki 1982–1993, Warszawa: msn and ASP in Warsaw, 2020; idem, ‘Normalizacja i dwie modernizacje. Pole sztuki w Polsce po 30 latach przemian’, Szum, 27 (2019): 92–109. I wish to express my gratitude to the author for the conversations and his substantive comments about this text.

31 See, i.a., the activity of chmura Foundation.

32 P. Możdżyński, Inicjacje i trangresje. Antystrukturalność sztuki xx i xxi wieku, Warszawa: uw, 2011.

33 M. Wroniszewski, ‘Wątki gnostyckie w gdańskiej sztuce alternatywnej i krytycznej’, a paper delivered at the conference Gdańsk 90., 14 Oct 2021, online, CHMURA Foundation [accessed 02 Feb. 2022]. Artists using similar means of expressions may have had entirely different inspirations. Z. Libera was aware of the interest in gnosis in the milieu around Wyspa Gallery in Gdańsk; telephone conversation with the artists, 23 Jan. 2022.

34 N. Grygny, ‘Czarownice i duchy znów wypadły z szafy [rozmowa]’, https://lovekrakow.pl/aktualnosci/czarownice-i-duchy-znow-wypadly-z-szafy-rozmowa_41627. html [accessed 05 Nov. 2021].

35 The phenomenon of the popularity of the notion of supernatural powers in the 1990s was presented, among others, in reportages: P. Lipiński, ‘Strzeż się «szaraka»’,in P. Lipiński, M. Matys, Niepowtarzalny urok likwidacji, Wołowiec: Czarne, 2018, 8–15 (the author focused on Poles claiming to have been visited by extraterrestrials); B. Przybyszewski, M. Witkowski, the series: Podcastex – podkast o latach 90., episode 8 ‘Zbyszek Nowak i «Ręce, które leczą»‘, 12 Aug. 2021, https://youtu.be/V9_VIC2F1ts, [accessed 26 Oct. 2021]. In parallel, the issue was discussed by scholars: see, for instance, D. Hall, New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007; B. Dobroczyński,New Age, Kraków: Znak, 1997.

36 A. de Lassus, New Age. Nowa religia?, transl. to Polish by P. Kalina, Warszawa: ceir im. Bpa Kajetana Sołtyka, 1993; M. Pawlik, Utopijny raj New Age, Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne, 2013; not as frequent within this approach were more objective attempts to understand the phenomenon: J. Drane, Co New Age ma do powiedzenia Kościołowi?, transl. to Polish by K. Stankiewicz, Kraków: Signum, 1993.

37 On Althamer’s ties to New Age, see W. Kozioł, ‘Kosmici, czyli my. Filozofia Nowej Ery jako trop interpretacyjny twórczości Pawła Althamera ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji Carla Gustava Junga’, Miejsce, 3 (2017): 320–55. The issue was exhaustively explored by K. Sienkiewicz,Patriota Wszechświata. O Pawle Althamerze, Kraków – Warszawa: MSN and Karakter, 2017.

38 Cf. the exhibition of works by E. Ciepielewska, Chodziłam do zoo patrzeć na czarne pantery… Ale nie wiem czy chciałabym mieć z nimi jakiś bliższy kontakt fizyczny…, curated by A. Batko, Shefter Gallery in Krakow, 26 Aug. – 23 Sep. 2018; A. Batko, K. Śliwińska, ‘Rowek. Rozmowa z Ewą Ciepielewską’, Szum, 33 (2021): 148–65.

39 Cf. A. Holland (ed.), Joseph Beuys & Rudolf Steiner: Imagination, Inspiration, Intuition, exhibition catalogue, National Gallery of Victoria, 26 Oct. 2007 – 17 Feb. 2008, Melbourne 2007.

40 The two presented above motivations typical for this generation of artists were suggested to me in conversation by R. Rumas, Nowa Wieś near Warszawa, 14 Oct. 2021.

Wiktoria Kozioł

Przepraszamy, ten wpis jest dostępny tylko w języku amerykański angielski.