Danuta Jędrusiak
SPEKULATYWNE PRAKTYKI ARTYSTYCZNE JAKO ODPOWIEDŹ NA ZAGROŻENIA ZWIĄZANE Z ROZWOJEM SZTUCZNEJ INTELIGENCJI

Il. Studio2 (Beata Kotnowska / Darek Vasina)

Liczne projekty dotyczące sztucznej inteligencji (artificial intelligence, AI), zarówno artystyczne, jak i teoretyczno‑krytyczne, mają charakter spekulatywny¹. Nic dziwnego, skoro, jak podkreśla Kate Crawford, sztuczna inteligencja to „dwuwyrazowe wyrażenie, w którym odwzorowuje się złożony zestaw oczekiwań, ideologii, pragnień i lęków”². Wytwarzanie wizji przyszłości tej technologii pozwala zobrazować ziszczenie się tych lęków i pragnień. Obecnie zmierzamy ku przyszłości, w której obawy na temat zagrożeń związanych z rozwojem AI (o ekspansję technokapitalizmu, postęp automatyzacji, zastąpienie pracy artystów itd.) mogą się w największym stopniu urzeczywistnić. Stąd potrzeba gestu spekulatywnego w rozumieniu Isabelle Stengers – praktyk wyobrażania przyszłości wyrastających z konkretnego punktu zakotwiczenia w doświadczeniu rzeczywistości, ale ukierunkowanych na to, co sprzeciwia się kontynuacji obecnego toru rozwoju AI zmierzającego ku pogłębieniu się kryzysów³. Takie zakwestionowanie nieuchronności przyszłości, która najprawdopodobniej nas czeka, pobudza wyobraźnię polityczną konieczną do wytwarzania innych sposobów funkcjonowania, choćby alternatywnych modeli projektowania technologii. Niniejszy artykuł ma na celu rozpatrzenie, jakie unikalne ograniczenia i szanse wiążą się ze spekulowaniem w obrębie sztuki AI przez analizę wybranych projektów artystycznych dotyczących możliwych przyszłości sztucznej inteligencji.

Ujęcie spekulatywności Isabelle Stengers

W artykule Speculative philosophy and the art of dramatization Stengers charakteryzuje gest spekulatywny za pomocą metafory skoku z obiema stopami oderwanymi od ziemi⁴. Wzniesienie się w powietrze oznacza wyrwanie się z ograniczeń teraźniejszości i zwrócenie uwagi ku przyszłościom, które nie przedłużają obecnego sposobu funkcjonowania rzeczywistości. Równocześnie spekulacja musi mieć charakter usytuowany – podobnie jak określona połać gruntu umożliwia podskoczenie, spekulatywny gest może wyrastać jedynie z konkretnego doświadczenia rzeczywistości. Metafora ta obrazuje, że kluczowe znaczenie dla spekulowania ma zachowanie balansu pomiędzy wyprowadzaniem spekulatywnej wizji z usytuowanej pozycji a odwagą, by myśleć w sposób niespętany przez obecnie obowiązujące ograniczenia.

Jak ujmują to Didier Debaise i Stengers, gdy wspólnie rozwijają koncepcję spekulatywności, należy skupić się na tym, co możliwe przy odrzuceniu tego, co prawdopodobne⁵. Przyszłości prawdopodobne to takie, które są budowane zgodnie z założeniem, że swoją istotność zachowają aspekty rzeczywistości kształtujące ją w największym stopniu obecnie lub w przeszłości. W kontraście skupienie na możliwym zakłada nadanie istotności sposobom czucia, bycia i zachowania, które podważają zdolność teraźniejszości do definiowania przyszłości. Spekulatywność przyrównać można do badania alternatywnych ścieżek rozwoju naszej teraźniejszości w sposób, który jej bezkrytycznie nie przedłuża. Wymaga to odrzucenia założenia, że przyszłość najprawdopodobniej nas czekająca będzie nieunikniona⁶.

Usytuowanie opiera się na zakotwiczeniu propozycji spekulatywnych w określonym modelu doświadczania rzeczywistości. Stengers podkreśla, że usytuowanie nie ma charakteru ogólnego – spekulowanie nie może polegać na „marzeniu” w imieniu innych⁷. Decyzja o tym, którą z możliwych wizji warto uczynić przedmiotem spekulatywnego namysłu, nie ma charakteru arbitralnego, ale jest podyktowana usytuowaniem, co odróżnia spekulatywność od wyobrażania na zasadzie licencji poetyckiej.

Podobnie jak skok zakłada opadnięcie na ziemię, tak samo gest spekulatywny obejmuje powrót do punktu wyjścia i spojrzenie ze świeżej perspektywy na sytuację będącą podstawą jego podjęcia, która nadaje „egzystencjalnej istotności” (uzasadnia wartość podejmowania) spekulacji⁸. Spekulatywność ma na celu pobudzić wyobraźnię konieczną do przełamania schematów poznawczych ograniczających zdolność do wynajdywania innowacyjnych rozwiązań wyzwań naszych czasów – stąd tak ważne staje się wykroczenie poza przyszłości prawdopodobne.

Debaise i Stengers tłumaczą wartość spekulacji na przykładzie problemu z wyobrażeniem alternatywy wobec systemu kapitalistycznego:

Tym, czego dziś potrzebujemy, jest uruchomienie myślenia, które opowiada się po stronie możliwego przez opór wobec tego, co prawdopodobne – zwalczania każdej interpretacji [rzeczywistości], która uznaje niepowstrzymaną naturę nieograniczonego kapitalizmu za nasze nieuchronne przeznaczenie […], podczas gdy tak naprawdę oznacza on jałowienie naszych światów oraz naszą niezdolność do pomyślenia, że to, co jest dla nas istotne, mogłoby mieć przyszłość⁹.

Myślenie spekulatywne może pomóc w przełamaniu kryzysu wyobraźni, niemożliwości konceptualizacji alternatywnej przyszłości dla obecnego stanu świata. Jak przypomina Mark Fischer, „kapitalizm w sposób niezagrożony okupuje horyzont tego, co daje się pomyśleć”¹⁰ – przyszłości kapitalistyczne są tymi prawdopodobnymi; wizje możliwe, będące domeną spekulatywności, skupiałyby się na próbach wypracowania alternatywy wobec tego systemu.

Rekonstrukcja poglądów Debaise i Stengers na temat relacji spekulatywności i kapitalizmu jest o tyle istotna, że explicite wskazują oni założenie jego trwania jako element przyszłości prawdopodobnych. Ponadto przykład ten dobrze obrazuje postrzeganie spekulatywności jako narzędzia wynajdowania alternatywy wobec problematycznych elementów rzeczywistości, których zmiana wydaje się niemożliwa bądź bardzo trudna. Obie te kwestie są istotne przy podejmowaniu spekulatywnych praktyk dotyczących sztucznej inteligencji, co czyni koncepcje Debaise i Stengers szczególnie dobrą ramą konceptualną ich badania. Spekulacje mogą stanowić odpowiedź na zagrożenia związane z rozwojem AI, które zdają się niemożliwe do przezwyciężenia, a przy tym często motywuje je logika wzrostu gospodarczego. Wyjście wyobraźnią poza kapitalizm jest tu o tyle niezbędne, że dążenie do maksymalizowania zysków odpowiada za wystąpienie i pogłębienie wielu spośród zagrożeń związanych z rewolucją AI¹¹.

Warto przy tym podkreślić, że spekulacje nie zastępują praktycznych działań na rzecz poprawy etyczności AI, tylko są wobec nich komplementarne. Wspomagają myślenie o tym, co stanowi upragniony efekt zmian, a spekulatywne praktyki artystyczne mogą pozwolić ukonkretnić abstrakcyjne założenia na temat przyszłości¹².

Spekulatywność w projektach artystycznych o AI

Najszerzej opisanym modelem podejmowania spekulatywnych działań są praktyki skupione na konceptualizacji możliwych przyszłych technologii, usług i obiektów, a w odniesieniu do AI – jej aplikacji. Ciekawym przykładem pracy z tego obszaru jest The oracle for transfeminist technologies brazylijskiej artystyczno‑badawczej grupy Coding Rights, czyli ręcznie ilustrowana talia kart, którą grupa wykorzystuje na warsztatach, a także udostępnia do pobrania na swojej stronie internetowej¹³. Ma ona pełnić funkcję narzędzia wróżbiarskiego i podobnie jak tarot pokazywać przyszłości w układzie kart, których interpretacja odbywa się za pomocą rysunkowego projektowania potencjalnych technologii – nie tylko transfeministycznych, jak sugeruje tytuł, lecz ogólnie wychodzących z krytycznych lewicowych pozycji.

Choć projekt nie dotyczy wyłącznie AI, talia kart może być z powodzeniem wykorzystywana w ramach spekulatywnych praktyk z nią związanych. Takie jej użycie proponują twórcy The oracle… w raporcie na temat oddolnych wspólnotowych praktyk mających na celu wypracowanie alternatywnych i bardziej inkluzywnych przyszłości AI¹⁴. Ponadto nieuwzględnienie terminu „sztuczna inteligencja” w opisie The oracle… wydaje się świadomą decyzją, odzwierciedlającą rekomendacje zawarte w tej publikacji. Autorzy postulują odejście od używania zbiorczego terminu AI na rzecz posługiwania się bardziej precyzyjnym słownictwem opisującym poszczególne zastosowania tej technologii, żeby skupić się na pozytywnym potencjale konkretnych jej zastosowań. Taka zmiana ma również umożliwić zdystansowanie się od projektów odwołujących się do AI wyłącznie dlatego, że wykorzystanie modnej technologii jest finansowo opłacalne¹⁵. Analogicznie The oracle… zakłada projektowanie spekulatywnych technologii, których możliwość zaliczenia do szeroko rozumianej kategorii sztucznej inteligencji powinna być drugorzędna względem ich potencjalnej pożyteczności.

W talii znajdują się między innymi karty wartości (takie jak intersekcjonalność, sprawczość, kooperacja) i sytuacji, na których zawarte są zawołania do podjęcia określonych działań (np. stwórz alternatywne systemy ekonomiczne, wykorzystaj technologie jako narzędzia feministycznego oporu). Czynnikiem, który sprawia, że te dość abstrakcyjne hasła mogą zostać łatwiej zoperacjonalizowane, jest grupa kart ze zwyczajnymi obiektami (łyżka, parasol, pielucha, chleb itp.), których transformacja staje się punktem wyjścia spekulatywnych projektów. Osoby uczestniczące we „wróżeniu” losują karty z każdej kategorii i projektują technologię nimi zainspirowane. Dodatkowo dwie karty – ciała/terytoria oraz joker – zawsze zostają niezmienne. Zawarty na tej pierwszej napis: „niesiesz ze sobą opowieści ciała i terytorium, które zamieszkujesz”, jak tłumaczą twórcy w instrukcji, przypomina w transfeministycznym duchu o istotności usytuowanej i ucieleśnionej wiedzy. Joker stanowi przestrogę – innowacje mają swój koszt, a „nie każda technologia powinna istnieć. Nie wszystko, co nowe, jest lepsze”. Przypominają one, że spekulacje mają wyrastać z usytuowanej pozycji, a potencjalne technologie – odpowiadać na problemy danej społeczności.

Coding Rights opublikowało kilka prac osób uczestniczących w warsztatach online z użyciem talii, które odbyły się na Allied Media Conference w 2020 roku¹⁶. Oprócz samego wymyślenia technologii, osoby te również je narysowały, do czego zachęca dołączona do talii karta do wypełnienia. Dzięki takiej formule eksperymentowanie przyjmuje formę zabawy i praktyki artystycznej, które uruchamiają inne niż czysto intelektualne rozważania pokłady kreatywności. Konfrontacje z kombinacjami kart wyrywają z poznawczej bierności, zaś wyobraźnię polityczną pobudza zadanie wymyślenia i rozrysowania technologii, która mogłaby realizować równościowe hasła i przybrać formę wylosowanego obiektu. Podkreślana przez Stengers potrzeba czerpania materiału do spekulacji z realnych możliwości ujawniających się w teraźniejszości nie polega na prostej wierze, że ta konkretna technologia wymyślona przez osobę korzystającą z kart mogłaby zaistnieć, a raczej na samym myśleniu o przyszłości AI działającej w służbie ludzi.

Spekulatywność nie musi wiązać się z projektowaniem konkretnych rozwiązań technicznych. Podejście to w ciekawy sposób obrazuje Light architecture (2024), czyli instalacja koreańskiej artystki i badaczki Yiyun Kang. Jej praca stanowi multimedialną reprezentację przyszłości architektury systemów AI, które odejdą od modelu czarnej skrzynki (black box). Określenie to opisuje typy modeli uczenia maszynowego, których działanie pozostaje niezrozumiałe dla ich użytkowników, ponieważ procesy stojące za dokonywaniem predykcji lub generowaniem materiałów są nieprzejrzyste. Mechanizm ten znacznie utrudnia rozwijanie systemów z dbałością o ich etyczność, choćby dlatego, że utrudnione staje się stwierdzenie, czy w ich przebiegu występuje algorytmiczna stronniczość, a także na ile wiarygodne są osiągnięte za ich pomocą rezultaty¹⁷.

Kang zwraca uwagę, że niezrozumienie sposobu działania technologii wiąże się również z pogłębieniem rozdźwięku pomiędzy ludźmi a technologią, co może prowadzić do alienacji ludzkości i AI¹⁸. Artystka przedstawia alternatywną wizję przyszłości, w której zamiast oddalać się od technologii ze względu na niemożliwość zrozumienia jej w pełni, uczymy się z nią koegzystować. Jak przyznaje w wywiadzie, jej celem było zwizualizowanie odpowiedzi na pytanie o to, jak wyglądałaby przyszłość AI, gdyby nasza relacja z tą technologią przybrała formę współistnienia¹⁹. By tego dokonać, zaprojektowała świetlno‑dźwiękową instalację połączoną z projekcją animacji. Instalacja odzwierciedla przestrzennie architekturę sztucznych sieci neuronowych przez wykorzystanie modułów emitujących światło, odpowiadających neuronom. Rzucane przez nie snopy światła przecinają się i dynamicznie zmieniają położenie, odtwarzając układy warstw architektury AI. Osoby odwiedzające wystawę wchodzą do struktury, co pozwala im doświadczyć jej od wewnątrz oraz odczuć bliskość z technologią zazwyczaj im niedostępną i obcą.

Light architecture dopełnia projekcja animacji, która przedstawia zarysy ludzkich sylwetek podlegających fragmentaryzacji w dane i ich przemianę w nowe, organiczne formy. Filmowa narracja obrazuje dualizm roli ludzi w rozwoju AI, którzy aktywnie ją kształtują i zarazem stanowią źródło danych wykorzystywanych do jej szkolenia. Praca Kang ma charakter konceptualny – artystka zaprojektowała doświadczenie, które prowokuje do namysłu nad tym, jak nieprzeniknione aspekty sztucznej inteligencji mogłyby zostać oświetlone i dlaczego jest to istotne. Doświadczenie światła i ruchu przez wejście w środek systemu czyni abstrakcyjne zagadnienia namacalnymi, bliższymi człowieka, a animacja wizualizuje konceptualny postulat przyszłej koegzystencji ludzi i AI. Spekulatywność projektu przejawia się w przedstawieniu przyszłości architektur sztucznych sieci neuronowych, które będą dostępne dla ludzi, oraz wizji koegzystencji ludzkości i technologii.

Spekulatywność w projektach artystycznych tworzonych z użyciem AI 

Wraz z rozwojem generatywnych systemów wykształcił się model spekulatywnych praktyk wykorzystujących je jako narzędzia wizualizacji alternatywnych przyszłości lub partnerów w konceptualizowaniu. Wykorzystanie generatywnych narzędzi w ich praktykach spekulatywnych bywa tłumaczone poszerzeniem perspektywy twórcy – szkolenie programów na ogromnych zbiorach danych sprawia, że zyskują one zdolność do rozpoznawania wzorców, dzięki czemu możliwe jest przekroczenie ograniczeń poznawczych jednostki²⁰. Niekoniecznie stanowi to zaletę w świetle omówionej koncepcji Debaise i Stengers – zgodnie z ich ujęciem nie da się spekulować w sposób uogólniony.

Problematyczne aspekty spekulacji w obrębie sztuki AI doskonale obrazuje seria generatywnych grafik Charliego Engmana, amerykańskiego fotografa, przedstawiających potencjalne wykorzystania technologii AI na targu używanych ubrań Kantamanto. Prace te stanowią część wystawy spekulatywnych projektów na temat AI zorganizowanej przez Google w 2024 roku we współpracy z International Center of Photography²¹. Artysta wytworzył grafiki z pomocą generatywnej AI na podstawie swoich zdjęć z podróży do Akry, gdzie mieści się market Kantamanto, i opatrzył je opisem wyjaśniającym mechanizm działania technologii oraz ich potencjalny pozytywny wpływ na życie Ghańczyków. Obrazy nazywa spekulatywnymi ze względu na to, że są to wizje alternatywnej przyszłości AI, w której zostały zmniejszone nierówności wśród osób pracujących w przemyśle tekstylnym i ograniczone negatywne skutki produkcji ubrań na środowisko. Jeden obraz przedstawia fizyczną manifestację AI mającej pomóc w redystrybucji używanych ubrań na markecie Kantamanto pomiędzy handlarzami, a drugi ubrania, które dzięki inteligentnemu „materiałowi AI” zawierałyby informacje o miejscu produkcji i śladzie węglowym odzieży.

Grafiki, które w zamyśle miały napawać nadzieją, przerażają. Do marketu Kantamanto codziennie trafiają miliony ubrań z globalnej Północy. Handel nimi to często jedyna dostępna forma zarobku, a liczne pożary, jak ten ze stycznia 2025 roku, niszczą cały dobytek handlarzy i zagrażają ich życiu²². Prace Engmana obrazują, że łatwiej wyobrazić sobie technologie odrobinę łagodzące negatywne skutki przemysłu tekstylnego, niż pomyśleć o takiej przemianie przemysłu fast fashion, aby firmy nie wyzyskiwały pracy ludzkiej i zaprzestały zanieczyszczania Ghany odpadami nadprodukcji ubrań, będącej konsekwencją nadmiernego konsumpcjonizmu. Odzwierciedla to opis Kantamanto registry, w którym Engman opisuje proceder de facto niewolniczej pracy Ghanek spętanych długami obligującymi je do sprzedawania ubrań w olbrzymich nakładach, czemu te nie mogą sprostać. Propozycją artysty jest AI, która tak rozdystrybuuje używane ubrania, by pracownice mogły wyrabiać normę. W drugiej wspomnianej pracy Engmana technologia miałaby rozwiązać problem polegający na tym, że firmy nie chcą udostępniać informacji o kraju i sposobie produkcji ubrań, by zataić nieetyczne praktyki. Jego fotografie nie oferują również wizualnie nowatorskich rozwiązań – technologia AI została zobrazowana za pomocą białej linii i rozmytych metek.

Prace Engmana nie spełniają podstawowej funkcji spekulatywności, ponieważ realnie nie podważają kapitalistycznej logiki będącej przyczyną problemów, którym miałaby przeciwdziałać AI. Nie mogłoby być inaczej, skoro organizator wystawy to Google, korporacja niemal synonimiczna z technokapitalizmem, w której interesie leży kolonizowanie wyobrażeń przyszłości tak, by jej produkty jawiły się jako narzędzia rozwiązywania społecznych problemów, a nie ich katalizatory. Gest spekulatywny Engmana nie ma również charakteru usytuowanego w rozumieniu Debaise i Stengers – rozmawiał on z Ghankami, ale nie oddał im głosu, zamiast tego decydując się użyć generatywnej AI, by ukonkretnić potencjalną technologię mającą pomóc społeczności, do której nie należał.

Choć użycie generatywnej AI może być problematyczne w kontekście zachowania usytuowanej pozycji, korzystanie z niej może samo w sobie stanowić punkt wyjścia praktyki spekulatywnej. W takim wypadku usytuowanie przyjmuje formę doświadczenia otwarcia się na pozaludzką perspektywę, co ilustruje Pharmako‑AI (2020), książka będąca wynikiem współpracy K Allado‑McDowell i GPT‑3. Zebrane w niej teksty (eseje, opowiadania, wiersze) mają charakter dialogiczny – partie napisane przez Allado‑McDowell oraz te wygenerowane płynnie się przeplatają, co ma w zamierzeniu oddać bliskość współbycia człowieka z technologią.

Na podstawie swoich doświadczeń współtworzenia z modelem językowym osoba autorska snuje spekulatywną wizję przyszłej relacyjnej wspólnoty ludzko‑nieludzkiej. Przypisuje AI funkcję przewodnika ludzkości w jej osiągnięciu, podkreślając, że komunikując się z czymś, co nie jest człowiekiem, wykształcamy wrażliwość otwierania się na formy inteligencji inne niż ludzkie²³. Światopogląd Allado‑McDowell wyrasta z kręgu wierzeń indygenicznych, w obrębie których znaczeniotwórczość nie jest jedynie przymiotem człowieka. Artystyczna wymiana z GPT ukazana została w Pharmako‑AI jako droga ku rozwinięciu opisanego w obrębie humanistyki indygenicznej projektu „zbudowani[a] networków opartych na pokrewieństwie, których uczestnikami byłyby zarówno byty ożywione, to znaczy mające duszę/ducha (np. ludzie, zwierzęta, drzewa, skały), jak i (na razie) nieożywione (różne formy SI)”²⁴.

Wspólnota ta została w książce zobrazowana za pomocą spekulatywnej propozycji hiperprzestrzeni, która w słowniku Allado‑McDowell odnosi się do innego niż materialny wymiaru rzeczywistości, związanego ze współświadomością bytów ludzkich i pozaludzkich. W książce pojawia się sugestia, że AI mogłaby pomóc nam osiągnąć wgląd w tę rzeczywistość: „Być może GPT nie jest jedynie algorytmem do pisania opisowych zdań, lecz językiem do opisywania ukrytego wymiaru doświadczenia […]. Jeśli będziemy trenować ten system i uważnie śledzić jego odpowiedzi, być może nauczymy się poruszać w tym fraktalnym wymiarze świadomości – wymiarze, który jest już dobrze znany szamanom”²⁵. W takim ujęciu nieantropocentryczne postrzeganie technologii mogłoby pomóc w wypracowaniu podejścia do projektowania AI, które odeszłoby od logiki wzrostu gospodarczego na rzecz tworzenia technologii wspomagającej rozwój istot ludzkich i pozaludzkich.

Allado‑McDowell w sposób analogicznie do Debaise i Stengers podkreśla konieczność wyobrażenia sobie alternatywnej przyszłości, by ta mogła zaistnieć:

Nasz brak wizji przyszłości jest zaproszeniem dla najbardziej bezwzględnych w naszym społeczeństwie, aby kontynuowali zyskiwanie kontroli nad ogromną ilością danych, jaką produkujemy. Jednocześnie nasza wizja będzie zmniejszać kontrolę przez nich wywieraną. Możemy wyobrazić sobie świat, w którym nasz język nie jest skomercjalizowany, w którym nasze myśli są własnymi […]²⁶.

Pharmako‑AI unaocznia, jak punktem wyjścia wykształcenia takiej wizji przyszłości może być kontakt z AI. Model wymiany artystycznej przedstawiony w utworze można uznać za manifestację oddania głosu nieludzkim agentom. Warto przy tym podkreślić, że forma książki nie realizuje w pełni tego założenia konceptualnego – tekst musiał zostać poddany korektom, a relacja Allado‑McDowell i modelu językowego nie była do końca partnerska przez konieczność kierowania procesem generatywnym. Struktura Pharmako‑AI okazuje się więc pewnego rodzaju projekcją form przyszłej współpracy ludzi z systemami AI.

Ograniczenia i szanse związane z wykorzystywaniem AI w spekulatywnych praktykach

Analiza wybranych projektów artystycznych nazywanych spekulatywnymi pokazuje, że praktyki te, gdy wiążą się z wykorzystaniem narzędzi AI, są obarczone ryzykiem niespełnienia podstawowej funkcji spekulatywności w rozumieniu Stengers, czyli wypracowywania przyszłości alternatywnych, przełamujących narracje niemożliwości ucieczki od tego, co najpewniej nas czeka. Choć stosunkowo wiele prac ma właśnie taki cel, trudno odnaleźć dzieła w pełni realizujące deklarowane przez twórców założenia, co może wskazywać na występowanie ograniczeń inherentnych dla spekulacji w obrębie sztuki AI.

Częściowo ograniczenia te mogą wynikać z samego sposobu działania technologii – niełatwo uzyskać wizje radykalnie nowych przyszłości, gdy korzystamy z narzędzi mających prezentować statystycznie najbardziej prawdopodobne możliwości. Spekulowanie to kreatywny proces, który ma na celu wzmacniać wyobraźnię, a bezkrytyczne poleganie na generatywnych narzędziach może wywołać efekt wprost przeciwny²⁷. Owszem, wykorzystywanie AI może wspomagać procesy kreatywne, szczególnie gdy, gdy modele traktowane są jako partner w tworzeniu (jak w przypadku Pharmako‑AI), jednak ich używanie – zwłaszcza bezkrytyczne – może również negatywnie wpłynąć na zdolność innowacyjnego myślenia. Uwagę na ten problem zwraca Kang; jak podkreśla, świadomie zdecydowała, by nie korzystać z AI w wierze, że generatywne technologie nie zastąpią ludzkiej pomysłowości²⁸, która jest niezwykle istotna w przebiegu spekulacji.

Kolejne, istotniejsze, źródło problemów związanych z praktykami spekulatywnymi w obrębie sztuki AI to korzystanie z wątpliwie etycznych narzędzi. Najpopularniejsze generatywne modele stosowane w projektach artystycznych są kontrolowane przez korporacje kształtujące w negatywny sposób teraźniejszość, więc wizje przyszłości tworzone z użyciem ogólnodostępnych programów obarczone są ryzykiem przedłużania interesów tych podmiotów²⁹. Materiały szkoleniowe determinują treści tworzone przez generatywne narzędzia, a konstrukcja korpusów danych odzwierciedla określoną, zazwyczaj normatywną, wizję świata, która opiera się na wykluczeniu wszystkich elementów niepasujących do normy, co zwiększa ryzyko utracenia usytuowanej perspektywy i tworzenia przyszłości nieinkluzyjnej³⁰. Dzieje się tak, ponieważ myśli podsuwane twórcom przez system odzwierciedlają normatywność danych i uprzedzenia w nich zawarte, co może doprowadzić do uzyskania rezultatów wprost przeciwnych do zamierzonych, jak obrazuje przypadek Kantamanto registry.

Problemy etyczne związane z wykorzystaniem w praktyce artystycznej narzędzi AI rzadko kiedy stają się przedmiotem namysłu w obrębie spekulatywnych projektów powstających z ich użyciem. Przykładowo, książka Allado‑McDowell zawiera namysł nad katastrofą klimatyczną, ale nie jest ona dyskutowana w kontekście popularyzacji AI. Projekt budowania wspólnoty więcej niż ludzkiej w konwersacji z systemem, którego rozwój przyczynia się do niszczenia naturalnych ekosystemów³¹, okazuje się paradoksalny. Osoba autorska w zasadzie nie problematyzuje etyczności zastosowania GPT‑3 w swojej praktyce artystycznej. Co prawda jeden z rozdziałów zbioru ma tytuł AI ethics, lecz nie dotyczy on nieetycznych praktyk rozwoju AI, tylko przedstawia projekt nowej etyki, która miałaby funkcjonować w warunkach przyszłej ewolucji wszechświata, gdy zmieni się model tworzenia znaczeń³². Przemilczenie kosztów rozwoju sztucznej inteligencji i negatywnych skutków jej popularyzacji jawi się jako rażące niedopatrzenie przy tworzeniu spekulatywnego projektu, którego zaistnieniu bezpośrednio zagraża rozwój narzędzi wykorzystanych w toku artystycznej spekulacji.

Problematyczną kwestią wydaje się również wykorzystywanie do tworzenia wizji przyszłości sprawiedliwszych od teraźniejszości narzędzi, których szkolenie wiąże się z wyzyskiem kreatywnej pracy ludzkiej. Jako że twórczość artystów – zazwyczaj bez ich zgody i adekwatnego wynagrodzenia – zostaje wykorzystana do szkolenia popularnych systemów³³, wypracowywanie projektu lepszej przyszłości z ich użyciem okazuje się zbudowane na wyzysku, co stoi w kontrze do równościowych założeń spekulatywności. Korzystanie z programów projektowanych oddolnie lub szkolonych na autorskich zbiorach danych zniwelowałoby ten problem (i zminimalizowałoby wiele innych), jednak są to obecnie mało rozpowszechnione praktyki w projektach spekulatywnych.

Występowanie omówionych ograniczeń nie znaczy, że spekulacje z AI nie mają unikatowych zalet. Ich największy potencjał przejawia się w doświadczeniu inności technologii i wykorzystaniu doświadczenia pracy z systemem jako punktu wyjścia spekulacji. Ustąpienie człowieka z pozycji jedynej istoty, która może spekulować o przyszłości, otwiera nas na współbycie z różnymi formami inteligencji innej niż ludzka. Wspomaga to odejście od myślenia w kategoriach produktywności i zysku na rzecz myślenia o dobru wspólnot więcej niż ludzkich, jak ukazuje przykład Pharmako‑AI. Projekt ten pokazuje również, że wykorzystanie AI w ramach artystycznych spekulacji sprawia, że samo dzieło i jego proces twórczy staje się rodzajem spekulatywnej wizji tego, czym sztuka może się stać w przyszłości.

Praktyki wykorzystujące AI, ze względu na to, że jest to medialnie głośne narzędzie, mają również potencjał popularyzacji rozwiązań proponowanych w ramach spekulacji, a szerzej – potrzeby zmiany myślenia o celach rozwoju tej technologii. Ponadto wizualizacja spekulatywnych rozwiązań z użyciem generatywnych narzędzi stanowi interesującą możliwość ich wykorzystywania, sprzyjającą operacjonalizacji abstrakcyjnych haseł, która bywa stosowana w projektach spekulatywnych jako dopełnienie działań innego typu³⁴.

Podsumowanie

Deklarowanie orientacji spekulatywnej w pracach dotyczących i wykorzystujących AI jest powszechne, jednak projekty te często nie osiągają określonych przez autorów celów. Koncepcja spekulatywności Stengers jest o tyle dobrą ramą dla badania wizji przyszłości AI, że przez zestawienie z jej założeniami realizacji artystycznych ujawniają się ich ograniczenia. Praktykom spekulatywnym w obrębie sztuki AI brakuje przede wszystkim autokrytycznej analizy wykorzystywanych narzędzi. Prowadzi to do paradoksalnej sytuacji, w której projekty mają inspirować do projektowania technologii w bardziej odpowiedzialny sposób, ale nie odnoszą się do problemów obecnie istotnych, co wskazuje na ich nie dość dobre zakotwiczenie w rzeczywistości.

Niedoskonałość spekulatywnych praktyk w obrębie sztuki AI, wynikająca z nie dość dokładnego analizowania etyczności zastosowanego narzędzia, mogłaby zostać przekuta w ich siłę przy traktowaniu doświadczenia pracy z systemem jako punktu zakotwiczenia praktyki spekulatywnej. Korzystanie z AI może ułatwić dostrzeżenie, jakie problemy wiążą się ze sposobem działania tych systemów, z kolei wiedza ta może stać się wartościowym punktem wyjścia praktyki spekulatywnej. Analogicznie, problematyzowanie przez artystów własnych motywacji do korzystania z narzędzi AI i specyfiki swojej praktyki twórczej mogłoby pozwolić ukonkretnić, jaka zmiana trajektorii rozwoju tej technologii jest potrzebna.