Kalina Kukiełko
KRAWIECTWO ALGORYTMICZNE: MCLUHAN, AI I MODA ADAPTACYJNA

Il. Studio2 (Beata Kotnowska / Darek Vasina)

Wprowadzenie. Moda w laboratorium postkreatywności

Współczesna moda przechodzi transformację, która wykracza daleko poza znane nam, cykliczne zmiany obowiązujących trendów i estetyk. Znajdujemy się bowiem w erze postkreatywności: punkcie zwrotnym, w którym romantyczna wizja projektanta jako wszechwładnego demiurga, utalentowanego artysty tworzącego ex nihilo, ustępuje pola hybrydowemu modelowi pracy. W jego centrum znajduje się dynamiczne, choć wciąż często nieprzewidywalne, połączenie ludzkiej wyobraźni ze sztuczną inteligencją (artificial intelligence, AI). Ten nowy układ sił zmienia nie tylko praktyki projektowe, lecz także sposób rozumienia pojęć takich jak „twórczość” czy „autorstwo” w krawiectwie. Proces projektowania, krojenia i szycia staje się zatem czymś znacznie więcej niż po prostu tworzeniem ubrań. Jest laboratorium, w którym nieustannie testowane są możliwości i formy współpracy między aktorem ludzkim i nie‑ludzkim.

W tym kontekście projektant nie jest już jedynym – ani jedynie – autorem. Staje się moderatorem, interpretatorem oraz negocjatorem relacji między użytkownikiem (klientem projektanta/krawca) a algorytmem. Sztuczna inteligencja funkcjonuje tu zaś jako pełnoprawny interlokutor: generuje warianty form, prognozuje „zachowanie” tkanin i sugeruje rozwiązania konstrukcyjne, które następnie mogą być poddawane ludzkiej ocenie i korekcie. Algorytm nie musi narzucać swojej „wizji artystycznej”. Jednak zakorzeniony w milionach danych dotyczących pełnej i ograniczonej mobilności, poczucia komfortu, dostępności konkretnych ubrań (łatwość zdejmowania/zakładania) i ich estetyki, pozwala modzie stać się bardziej czułą na potrzeby użytkownika, niż była kiedykolwiek wcześniej. AI zaczyna powoli, ale radykalnie, przekształcać sposób działania marek modowych i całego przemysłu odzieżowego, umożliwiając projektowanie ubrań precyzyjnie dopasowanych do różnorodnych ludzkich sylwetek, a tym samym otwierając drogę do bardziej inkluzywnych rozwiązań¹. W tak rozumianym procesie projektowym ludzka kreatywność nie zanika, ale jest redystrybuowana, współtworzona przez partnerstwo człowiek – maszyna.

W niniejszym tekście analizuję fenomen postkreatywności w bardzo specyficznym, a zarazem niezwykle ważnym społecznie wymiarze, a mianowicie modzie adaptacyjnej. Jest to segment rynku odzieżowego skierowany do osób z różnymi formami niepełnosprawności (trwałymi lub czasowymi), w którym stawką nie jest jedynie ubranie się (choć w przypadku klientów z niepełnosprawnościami jest to zadanie kluczowe), lecz coś o wiele bardziej znaczącego: godność, autonomia, komfort życia codziennego i (do)wolność uczestnictwa w życiu społecznym. To właśnie tutaj, na przecięciu technologicznej precyzji algorytmów i znajomości rzemieślniczego fachu, krystalizuje się pojęcie krawiectwa algorytmicznego: praktyki projektowania, w której odzież powstaje jako wynik dialogu między projektantem i systemem AI. Dzięki analizie danych o ciele, ruchu, punktach ucisku, wrażliwości sensorycznej czy preferencjach użytkownika takie rozwiązania mogą być bardziej uważne na jego indywidualne potrzeby. W tym kontekście proponuję również użycie terminu „algorytmiczna empatia” – kategorię opisującą pracę projektową, w której AI nie zastępuje ludzkiej empatii, lecz ją wzmacnia i w pewien sposób również precyzuje. Oznacza to praktykę, w której technologia pomaga rozpoznawać różnorodność ciał i przekładać te rozpoznania na konkretne, funkcjonalne oraz estetyczne rozwiązania.

Aby w pełni zrozumieć doniosłość tych przemian, nie wystarczy nam jedynie analiza działania nowoczesnych technologii. Potrzebujemy perspektywy teoretycznej, która pozwoli spojrzeć na ubiór jako element szerszego systemu komunikacji i funkcjonowania w świecie, a ten hybrydowy proces projektowania postrzegać jako zmianę zarówno estetyczną, jak i aksjologiczną. Taką ramę daje nam teoria mediów Marshalla McLuhana, kanadyjskiego teoretyka, którego koncepcje (od idei „sam przekaźnik jest przekazem” po „globalną wioskę”) sformułowane były wprawdzie w rozkwicie epoki telewizji (czyli w latach 50. ubiegłego wieku), ale w dobie sztucznej inteligencji zyskują zaskakującą, wręcz profetyczną aktualność. W ujęciu McLuhana każdy wytwór człowieka jest przedłużeniem, rozszerzeniem ludzkiego ciała. Odzież, rozumiana jako przedłużenie skóry, to nie „tylko” strój, lecz medium, technologia, która komunikuje status, przynależność, tożsamość i definiuje granice naszej fizyczności. Ta perspektywa otwiera nowe możliwości interpretacji cyfrowych transformacji w projektowaniu.

Celem artykułu jest pokazanie, że algorytmiczne wspomaganie projektowania nie prowadzi do dehumanizacji procesu twórczego. Wręcz przeciwnie, technologia AI pozwala modzie, zwłaszcza adaptacyjnej, stać się bardziej ludzką, inkluzywną i – w każdym znaczeniu – bliższą ciału. To jest przestrzeń, w której projektant, klient i algorytm wspólnie negocjują, czym jest wygoda, autonomia, piękno i godność.

Ciało (nie)widziane

Choć pierwsze próby dostosowania odzieży do potrzeb osób z niepełnosprawnościami sięgają drugiej połowy ubiegłego wieku, przez dekady pozostawały one na marginesie przemysłu modowego. Ubrania dla tej grupy klientów były traktowana jako nisza, omijana przez główne marki i projektantów, co odzwierciedlało sposób myśleniu o niepełnosprawności i cielesności w branży funkcjonującej według wąskich norm „standardowego” wyglądu.

Przez długi czas tego rodzaju ubrania tworzone były z myślą o medycznym modelu niepełnosprawności, który traktował ją przede wszystkim jako deficyt wymagający kompensacji². Projektowanie koncentrowało się więc na umożliwieniu funkcjonowania jak najbliższego „normie”, co w istocie prowadziło do marginalizowania znaczenia estetyki, a tym bardziej osobistej ekspresji. Odzież miała być przede wszystkim skutecznym narzędziem rehabilitacji, nie zaś sposobem wyrażania osobowości noszącego czy włączania go w życie społeczne. Ta sztucznie utrwalona dychotomia między wygodą a pięknem, między dostępnością a możliwością budowania tożsamości, prowadziła do faktycznego wykluczenia tej grupy z publicznego dyskursu o modzie. Osoby z niepełnosprawnościami pozostawały niewidoczne na wybiegach, w kampaniach reklamowych czy w założeniach projektowych kolekcji. Były nieobecne już na poziomie samego pojęcia „bycia modnym”³.

Ciekawy kontekst daje nam spojrzenie na ten mechanizm z perspektywy teorii crip Roberta McRuera. Według jej założeń, ta nieobecność osób z niepełnosprawnościami w głównej przestrzeni mody nie jest przypadkowym przeoczeniem, lecz efektem systemowego mechanizmu, określanego mianem „przymusowej pełnosprawności” (compulsory able‑bodiedness). Jest to kulturowy imperatyw, który normalizuje sprawne ciało jako jedyne właściwe ciało konsumenta, pracownika i uczestnika życia publicznego – w tym rynku mody⁴. W tym ujęciu reguły rządzące branżą modową nie są neutralnymi standardami estetycznymi, lecz przejawem ableizmu wpisanego w sam proces projektowania. Co istotne, teoria ta nie ogranicza się do postulatu „naprawienia” branży przez wprowadzenie kilku kolekcji adaptacyjnych. Zakłada raczej gruntowną zmianę perspektywy – uznanie odmienności ciała za wartość kulturową i twórczą. Chodzi bowiem o wyobrażenie sobie przyszłości, która „kultywuje niepełnosprawność”, zamiast ją eliminować lub ukrywać⁵. W takim świetle moda adaptacyjna przestaje być jedynie kompensacją deficytu, a staje się przestrzenią afirmacji różnorodności.

Zmiana sposobu myślenia o niepełnosprawności zaczęła się dokonywać od drugiej połowy lat 90., kiedy to dotychczas dominująca perspektywa medyczna zaczęła ustępować miejsca ujęciu społecznemu. Była to zmiana o charakterze przełomowym: skoro źródłem trudności nie jest sama niepełnosprawność, lecz niedostosowane otoczenie, to właśnie ono powinno ponosić odpowiedzialność za likwidowanie barier i ograniczeń, które utrudniają pełne uczestnictwo w życiu społecznym⁶. W odniesieniu do mody oznaczało to uznanie, że funkcjonalność nie stanowi jedynej i w pełni wystarczającej wartości ubrania. Realne wcielanie tego podejścia w życie rozpoczęło się jednak dopiero wtedy, gdy temat ten zaistniał w dyskursie publicznym, przede wszystkim za sprawą mediów społecznościowych, w których osoby z niepełnosprawnościami otwarcie dzielą się swoimi doświadczeniami związanymi z ubiorem. Dzięki temu stają się coraz bardziej „widzialne” w przestrzeni publicznej i chcą tej „widzialności” również na rynku mody⁷. Projektanci i marki zaczynają dostrzegać zarówno potrzebę, jak i rynkowy potencjał tworzenia ubrań łączących funkcjonalność z aktualnymi trendami. Początkowo były to inicjatywy niewielkich, wyspecjalizowanych firm współpracujących bezpośrednio z użytkownikami. Dziś do nurtu tego dołączają również znani projektanci (m.in. Tommy Hilfiger) i globalne marki (Target, Nike, Zappos), traktując projektowanie inkluzywne zarówno jako gest etyczny (włączanie dotychczas marginalizowanej grupy klientów), jak i szansę na rozwój całej branży.

Praktyczne konsekwencje tych zmian ujawniają się współcześnie również w „oddolnych” inicjatywach modowych. Ubranie przestaje być postrzegane wyłącznie jako narzędzie „naprawy” ciała, a zaczyna funkcjonować jako medium afirmujące jego odmienność. Dobrym przykładem są praktyki crip fashion hacking, o którym pisze Ben Berry – podejście, w którym osoby z niepełnosprawnościami samodzielnie przekształcają i dostosowują swoje ubrania, łącząc kwestie dostępności z estetyką oraz własnymi potrzebami samoekspresji. Crip fashion hacking można rozumieć jako działanie o charakterze politycznym: jego uczestnicy na nowo „urzeczywistniają” ubrania, współtworząc alternatywne światy mody z perspektywy marginalizowanych wspólnot⁸. Badacze określają te praktyki mianem crip technoscience: sposobu wykorzystywania wiedzy i technologii przez osoby z niepełnosprawnościami do przekształcania wykluczających struktur mody. W tym ujęciu moda adaptacyjna jawi się jako praktyka projektowa, która nie tyle koryguje niepełnosprawność, ile świadomie ją afirmuje, tworząc przestrzeń, w której różnorodność cielesna jest uznawana, ceniona i celebrowana⁹.

Przedłużenie bez dystansu: ciało, odzież, medium

Myśl Marshalla McLuhana daje nam interesujące ramy do badania współczesnej mody, zwłaszcza tej, która wykracza poza standardowe kolekcje. Kanadyjski filozof wskazywał, że każdy wytwór człowieka (a zatem wszystko to, czego nie stworzyła natura) pełni funkcję rozszerzenia naszych ciał, zmysłów, zdolności poznawczych i sprawczości. Co więcej, każde z tych przedłużeń określał mianem „medium”¹⁰. W tym szerokim ujęciu odzież jawi się więc jako przedmiot użytkowy czy ozdoba, a jednocześnie jako komunikat o zasadniczym znaczeniu osobistym, społecznym i kulturowym. Ubrania (należące do najstarszych wytworów człowieka i wyróżniające go na tle innych gatunków) kształtują nasz sposób doświadczania ciała, relacje ze światem oraz funkcjonowanie w przestrzeni społecznej. McLuhan określał je mianem „przedłużenia skóry”, podkreślając ich wielopoziomową funkcję ochronną, regulacyjną i komunikacyjną¹¹. Okrywamy ciało, by wspierać jego fizyczne istnienie (chroniąc przed chłodem, gorącem czy otarciami), w ten sposób również kodujemy i przekazujemy informacje o naszym statusie, tożsamości, przynależności kulturowej czy nastroju. Ubranie jest zatem technologią jednocześnie biologiczną i symboliczną – medium, które uczestniczy w konstruowaniu cielesności i społecznej widzialności jednostki.

W świetle teorii kanadyjskiego myśliciela musimy pamiętać także o tym, że każde medium, choć przedłuża człowieka i poszerza zakres jego działania, jednocześnie coś mu odbiera lub w pewien sposób utrudnia. McLuhan metaforycznie określa to mianem „amputacji”: sytuacji, w której technologia zaczyna ograniczać nasze możliwości¹². W przypadku ubrań, a zwłaszcza standardowej odzieży prêt‑à‑porter, sytuacja ta dotyka przede wszystkim osoby z niepełnosprawnościami. Ubrania projektowane według uśrednionych, normatywnych wymiarów ciała nie tylko nie są przedłużeniem ich skóry, lecz także stanowią kolejne źródło wykluczenia. Konsekwencje tego są wielowymiarowe. Dla osób z ograniczoną mobilnością guziki, suwaki czy ciasne mankiety oznaczają realną barierę funkcjonalną. Dla osób o zwiększonej wrażliwości sensorycznej – źródło bólu i nadmiernej stymulacji. Użytkownikom wózków fasony niedostosowane do pozycji siedzącej powodują dyskomfort, otarcia i ograniczają ruch. Moda adaptacyjna jest odpowiedzią na to strukturalne pęknięcie między medium a ciałem. W tym sensie funkcjonuje jako technologia naprawcza, przywracając odzież do jej pierwotnej, zdaniem McLuhana, funkcji przedłużenia¹³. Projektowanie zaczyna się tu nie od abstrakcyjnego, statystycznego modelu ciała, lecz od kształtu i wymiarów ciała realnego.

Wprowadzenie narzędzi sztucznej inteligencji wzmacnia diagnostyczny wymiar mody adaptacyjnej i potwierdza trafność intuicji McLuhana o relacji człowieka z technologią: cyfrowe pomiary, systemy analizy ruchu, algorytmy personalizacji i generatywne modele estetyczne pozwalają tworzyć odzież, która dopasowuje się do ciała materialnie, funkcjonalnie i symbolicznie¹⁴. W takim ujęciu moda adaptacyjna staje się przestrzenią, w której cyfrowe i materialne formy rozszerzania ludzkiej cielesności splatają się w jedno medium. Odzież dla osób z niepełnosprawnościami przestaje być produktem niszowym o „medycznym” charakterze, kojarzonym z kompensacją. Staje się zaś pełnoprawnym narzędziem budowania tożsamości i autonomii, odpowiadającym na podstawowe potrzeby użytkownika, a jednocześnie otwierającym pole jego samoekspresji. W duchu McLuhana można więc mówić o przywróceniu właściwej relacji między człowiekiem, jego skórą a technologicznym przedłużeniem, jakim jest odzież.

AI i ciało: cyfryzacja intymności

Co oczywiste, cyfrowa rewolucja w projektowaniu ubrań i dodatków, szczególnie zaś w obszarze mody adaptacyjnej, rozgrywa się przede wszystkim na poziomie ciała. To właśnie ono – ze swoim indywidualnym kształtem, specyficzną mobilnością, z morfologią, wrażliwością sensoryczną, zewnętrznymi i wewnętrznymi urządzeniami wspomagającymi oraz indywidualnie określonymi potrzebami – staje się dziś centralnym punktem odniesienia dla systemów sztucznej inteligencji. W tradycyjnym modelu przemysłu odzieżowego to najczęściej użytkownik musi „dopasować się” do ustandaryzowanych rozmiarów i schematów konstrukcyjnych ubrań, nierzadko wciskając się w za wąskie rękawy czy zbyt sztywne nogawki. W modelu cyfrowym kierunek ten ulega odwróceniu: to ubiór dopasowuje się do ciała. Ten „somatyczny” zwrot staje się możliwy dzięki technologiom skanowania 3D, modelom uczenia maszynowego oraz tworzeniu cyfrowych bliźniaków (digital twins). Razem otwierają one nowy etap projektowania, który można nazwać cyfryzacją intymności, bo po raz pierwszy projektowanie dotyka tak głęboko i precyzyjnie materii oraz wrażliwości ludzkiego ciała, a AI staje się kluczowym ekspertem w jego odczytywaniu i rozumieniu¹⁵. Tam, gdzie projektant opiera się na doświadczeniu, intuicji i własnych domniemaniach, algorytm korzysta z miliardów danych opisujących cielesność – zarówno tę mieszczącą się w tak zwanej normie, jak i tę całkowicie od niej odbiegającą. W tradycyjnym krawiectwie oznaczało to, że projektant często działał „na wyczucie”, opierając się na założeniach dotyczących tego, jak ciało powinno się poruszać i reagować. Dla osób z niepełnosprawnościami oznaczało to często ubrania niedostosowane, powodujące dyskomfort, a nierzadko także fizyczny i psychiczny ból. Algorytmy, trenowane na zróżnicowanych zbiorach danych, potrafią być w tym zakresie zaskakująco „czułe”: przewidują zmianę pozycji ciała, wskazują miejsca potencjalnego nacisku tkaniny, wychwytują subtelne wzorce wrażliwości sensorycznej. Ta zdolność, algorytmiczna empatia, nie zastępuje jednak wrażliwości człowieka, lecz ją uzupełnia. Dostarcza projektantowi precyzyjnych informacji, które pozwalają mu stworzyć odzież rzeczywiście odpowiadającą potrzebom i doświadczeniom niepełnosprawnego klienta¹⁶.

Skanowanie ciała 3D umożliwia zastąpienie arbitralnej, statystycznie uśrednionej „rozmiarówki” precyzyjną analizą rzeczywistych wymiarów i proporcji użytkownika. Dla osób z niepełnosprawnościami, których ciała bywają nienormatywne, asymetryczne lub zmieniają się w czasie (np. wskutek postępu choroby), ta technologia stanowi przełom zarówno w dopasowywaniu ubrań i w wymiarze symbolicznym – pozwala im bowiem zaistnieć tam, gdzie wcześniej pozostawały niewidoczne. Co więcej, możliwe staje się przeprowadzanie wirtualnej symulacji dotyczącej kroju ubrania, dopasowania , jak i zachowania tkanin bez konieczności licznych fizycznych przymiarek, często trudnych lub wręcz niemożliwych dla osób o ograniczonej mobilności¹⁷. Jednocześnie jednak należy zadać pytanie, czy dostęp do tych zaawansowanych technologii będzie równomiernie rozłożony, czy raczej stanie się przywilejem dostępnym tylko dla grup społecznych o wyższym statusie ekonomicznym. Cyfryzacja może wzmocnić już istniejące nierówności w dostępności mody adaptacyjnej.

W kontekście postkreatywności współpraca projektanta z algorytmem zmienia charakter jego pracy: twórca przestaje polegać wyłącznie na własnej wiedzy o proporcjach i wymiarach ludzkiego ciała, a staje się kuratorem, tłumaczem i decydentem, który na podstawie danych podejmuje ostateczne wybory estetyczne i etyczne. Algorytm dostarcza precyzyjnej wiedzy o morfologii, ruchu i wrażliwości użytkownika, projektant nadaje tym danym kulturowy sens i formę, użytkownik (swoim ciałem i doświadczeniem) jest zaś sercem procesu. Jednak ta redystrybucja roli projektanta pociąga za sobą pytania o przejrzystość i odpowiedzialność: jak daleko sięgają „decyzje” algorytmu, które aspekty procesu projektowania rzeczywiście pozostają w gestii człowieka, a które zostały zdelegowane na poziom niedostępny dla bezpośredniej kontroli? Ten trójstronny dialog człowieka, algorytmu i ciała nie ogranicza kreatywności, lecz ją poszerza: dzięki danym projektant działa precyzyjniej, szybciej kreuje rozwiązania i faktycznie odpowiada na potrzeby klientów z niepełnosprawnościami. To właśnie ta wspólna, empatyczna i pragmatyczna redystrybucja twórczości tworzy istotę krawiectwa algorytmicznego: technologia uwrażliwia, ręka projektanta nadaje znaczenie, a użytkownik odzyskuje podmiotowość, lepiej poznając własne ciało¹⁸.

Oczywiście cyfryzacja intymności stawia też poważne wyzwania: gromadzenie i przechowywanie danych biometrycznych wymaga ścisłej ochrony prywatności, a modele muszą być trenowane na zróżnicowanych i reprezentatywnych zbiorach, by nie utrwalać stereotypów ani nie wydawać błędnych rekomendacji. Równie ważna jest jednak kwestia epistemologiczna: czyją wiedzę o ciele algorytm ucieleśnia? Które praktyki, doświadczenia i formy cielesności zostają uznane za „normalne” w zbiorach treningowych, a które są marginalizowane? Technologia obiecuje widoczność osobom z niepełnosprawnościami, ale może jednocześnie narzucić nowe formy normatywności, tym razem zakodowane w algorytmach. Dlatego właśnie cyfryzacja intymności wymaga zaawansowanych technologicznie rozwiązań, ale przede wszystkim refleksji etycznej i zaangażowania osób z niepełnosprawnościami na każdym etapie projektowania, wdrażania i audytu tego rodzaju systemów.

Krawiectwo algorytmiczne: funkcjonalność spotyka estetykę

Jednym z kluczowych wyzwań stojących przed modą adaptacyjną jest zatem pogodzenie dwóch jakości, które przez lata postrzegano jako wzajemnie się wykluczające: funkcjonalności i estetyki. Historycznie projektowanie odzieży dla osób z niepełnosprawnościami podporządkowane było przede wszystkim użyteczności – łatwości zakładania i zdejmowania ubrań (często również przez opiekunów), bezpieczeństwu konstrukcji oraz ergonomii codziennego użytkowania. W efekcie powstawały rozwiązania „medyczne”: praktyczne, ale pozbawione wyrazu, nierzadko wzmacniające stereotypowe wyobrażenia o tym, jak powinno wyglądać ciało zależne czy niepełnosprawne. Dziś ta dychotomia ulega przełamaniu. W dobie narzędzi cyfrowych i wsparcia algorytmicznego funkcjonalność i estetyka zaczynają być traktowane nie jako sprzeczne wymagania, lecz jako elementy współzależne i współtworzące sens projektu. Dzięki analizie danych cielesnych, predykcyjnym modelom ruchu oraz precyzyjnemu dopasowaniu możliwemu dzięki AI projektanci mogą łączyć komfort, bezpieczeństwo i wygodę z wyrazistą formą, indywidualnym stylem czy subtelną ekspresją. Moda adaptacyjna przestaje być kompromisem, staje się pełnoprawną przestrzenią twórczą – należy jednak jasno podkreślić, że ta transformacja jest możliwa jedynie wtedy, gdy osoby z niepełnosprawnościami faktycznie kształtują proces projektowy, a nie tylko są przedmiotem badań, źródłem pozyskiwanych danych¹⁹.

Sztuczna inteligencja (modele generatywne) wprowadza nową jakość w kreowaniu wzorów, printów i wariantów kolorystycznych. Algorytmy potrafią tworzyć setki, a nawet tysiące spersonalizowanych propozycji estetycznych, które równocześnie respektują ograniczenia wynikające z mobilności czy sposobu noszenia ubrania. Dzięki temu osoba z niepełnosprawnością nie jest już biernym odbiorcą rozwiązań „kompensacyjnych”, lecz współautorem własnego wyglądu, wybiera, modyfikuje i współtworzy estetykę, co zwiększa poczucie sprawczości i kontroli nad tożsamością wizualną²⁰. Jednak ta forma sprawczości ma wyraźne granice, które warto artykułować: użytkownik dokonuje wyborów w obrębie możliwości wyznaczonych przez algorytm. Pytanie, na które musimy sobie odpowiedzieć, brzmi: czy rzeczywiście rozumie on logikę tych propozycji, czy też uczestniczy w iluzji wyboru, podczas gdy rzeczywiste decyzje pozostają ukryte w czarnej skrzynce modelu uczenia maszynowego? Rzeczywista sprawczość wymagałaby pełnej przejrzystości algorytmicznej – zrozumienia, jakie dane treningowe kształtowały model i jakie założenia zawarte są w kodzie, oraz możliwości kwestionowania i modyfikowania samych kryteriów, na podstawie których algorytm generuje propozycje. Zwiększenie poczucia kontroli nad tożsamością wizualną jest bez wątpienia wartościowe, ale nie powinno maskować asymetrii wiedzy i władzy między użytkownikiem a systemem technologicznym.

Na poziomie materiałowym AI wspiera decyzje o doborze tkanin i konstrukcji. Systemy łączą dane biomechaniczne z właściwościami materiałów (elastyczność, przewodność, oddychalność, podatność na otarcia) i rekomendują rozwiązania minimalizujące ryzyko ucisku czy podrażnień. To istotne zwłaszcza dla osób długotrwale siedzących, mających problemy skórne lub z nadwrażliwością sensoryczną, w takich przypadkach wybór materiału może bowiem przesądzać o zdrowiu użytkownika, nie tylko o komforcie²¹. Efektywność takich rekomendacji zależy jednak wprost od tego, na jakich danych algorytm został wytrenowany. Jeśli jego „model poznawczy” opiera się głównie na doświadczeniach osób o standardowej wrażliwości sensorycznej, trudno oczekiwać, że trafnie przewidzi potrzeby osób w spektrum autyzmu, z przewlekłym bólem neuropatycznym czy innymi formami nadwrażliwości. Rzadkie, atypowe sposoby odczuwania somatycznego mogą pozostać dla algorytmu niewidoczne, a osoby ich doświadczające otrzymają jedynie ogólne, nieskuteczne rozwiązania. Aby uniknąć takiej sytuacji, zbiory treningowe muszą być zróżnicowane, celowo uzupełniane o dane osób reprezentujących pełne spektrum doświadczeń niepełnosprawności – również tych najrzadszych i najtrudniejszych do ustandaryzowania.

Również detale konstrukcyjne ulegają zmianie: algorytmy analizują zakres ruchu, siłę chwytu i koordynację, by sugerować ergonomiczne systemy zapięć i ułatwień: magnetyczne zamki ukryte w szwach, pętle ułatwiające wkładanie ręki, asymetryczne zamki, które można otwierać i zamykać jedną ręką, samoregulujące panele elastyczne. Kluczowe jest tutaj nie tylko funkcjonalne rozwiązanie, lecz także jego integracja z estetyką; zapięcie przestaje być „medycznym” dodatkiem, staje się elementem stylu, spójnego z resztą projektu²². Należy jednak pamiętać o potencjalnych napięciach między tymi celami: zdarza się, że rozwiązanie funkcjonalne, zaprojektowane z myślą o osobach z poważnymi ograniczeniami mobilności, nie może być w pełni „ukryte” w sposób estetycznie satysfakcjonujący. W takich przypadkach projekt powinien dopuszczać widoczność tej funkcjonalności, a nawet jej świadomą estetyzację, zamiast dążyć do całkowitego zatarcia śladów takich rozwiązań.

Algorytmiczne krawiectwo ma także wymiar społeczny i polityczny: technologie AI mogą realnie demokratyzować dostęp do dobrze zaprojektowanej odzieży adaptacyjnej, jeśli zostaną wdrożone odpowiedzialnie. Wymaga to spełnienia kilku kluczowych warunków. Po pierwsze, konieczny jest strukturalny udział osób z niepełnosprawnościami na wszystkich etapach pracy: od zbierania danych, przez trenowanie modeli, po audyt algorytmów. Po drugie, niezbędna jest pełna przejrzystość i kontrola nad danymi biometrycznymi: jasne określenie własności skanów 3D i profili somatycznych oraz zagwarantowanie prawa do ich usunięcia, modyfikacji, ograniczenia dostępu, cofnięcia zgody, a także – tam, gdzie to uzasadnione – możliwości uzyskania z nich zysku. Po trzecie, kluczowa jest również ekonomiczna dostępność. Personalizacja wspierana przez AI jest bardziej kosztowna niż standaryzacja, dlatego musimy odpowiedzieć sobie na pytanie: czy będzie to przywilej osób o wyższych dochodach, czy usługa dostępna publicznie dla wszystkich grup socjoekonomicznych? Bez tej decyzji „demokratyzacja” pozostanie jedynie marketingową deklaracją. Wreszcie, konieczne jest zarządzanie na poziomie międzynarodowym: technologie te muszą być wdrażane z poszanowaniem lokalnych warunków i potrzeb. Tylko tak zakrojone, odpowiedzialne działania zapewnią, że algorytmiczne krawiectwo rzeczywiście zwiększy autonomię i jakość życia osób z niepełnosprawnościami, zamiast utrwalać istniejące wykluczenia.

Zakończenie. Algorytmy czułości – ku inkluzywnej estetyce

Przełomowość mody adaptacyjnej wspieranej przez sztuczną inteligencję nie tkwi w samej technologii, lecz w paradygmatycznym przesunięciu, które ona umożliwia. Przez dekady projektowanie opierało się na standardowych kształtach i wymiarach ciał oraz statystycznym kliencie o pełnej mobilności. Osoby z niepełnosprawnościami były traktowane jako odstępstwo od tej normy lub pozostawały nieobecne. Krawiectwo algorytmiczne mogłoby odwrócić tę logikę, pod warunkiem świadomej polityki i etyki zaangażowania. Cyfryzacja intymności to precyzyjne skanowanie i symulacja ruchu, lecz przede wszystkim epistemologiczna zmiana: uznanie, że każde ciało zasługuje na poznanie, a jego różnorodność jest wartością, nie wadą – warunkiem jednak jest, aby same osoby z niepełnosprawnościami definiowały, co oznacza „poznanie” ich ciała i jakie dane o nim mogą być gromadzone, przechowywane i wykorzystywane.

Kiedy McLuhan mówił o odzieży jako przedłużeniu skóry, intuicyjnie rozumiał, że ubranie to nie tylko ozdoba czy narzędzie ochrony, lecz także medium, za pomocą którego negocjujemy swoją sprawczość, tożsamość i miejsce w świecie. Teoria crip oraz współczesne studia nad niepełnosprawnością rozwijają tę perspektywę, stawiając pytanie o sposób działania tego medium, o to, jakie normy cielesności zakłada, podważa i utrwala.

Współczesne algorytmy, wytrenowane na miliardach danych, mogą wreszcie uczynić modę dostępną dla każdego ciała, każdego doświadczenia, każdej formy bycia w świecie. Algorytm może „pokazać” to, co człowiek mógłby przeoczyć, ale może również utrwalić to, co człowiek intuicyjnie kwestionuje. Prawdziwa czułość – zarówno ludzka, jak i algorytmiczna – wymaga słuchania głosów tych, których ciała są tu przedmiotem zainteresowania. To oznacza nie tylko zbieranie danych od osób z niepełnosprawnościami, lecz danie im rzeczywistej władzy nad interpretacją tych danych, nad kierunkiem badań i nad ostatecznym wdrażaniem technologii. Ta przełomowość niesie jednak poważną odpowiedzialność. Krawiectwo algorytmiczne może być narzędziem emancypacji lub kolejnym mechanizmem kontroli i utrwalania norm. Wszystko zależy od sposobu wdrażania technologii: kto decyduje o algorytmach, na jakich danych są trenowane i czy osoby z niepełnosprawnościami traktujemy jako biernych odbiorców, czy jako współtwórców procesu. Jeśli ciało „istnieje w danych”, musimy zadbać, by były one reprezentatywne, bezpieczne i kontrolowane przez samych użytkowników.

Przyszłość mody adaptacyjnej to nie tylko kwestia technologii, lecz przede wszystkim polityki i etyki. Jeśli krawiectwo algorytmiczne będzie rozwijać się z poszanowaniem różnorodności ciał, partycypacji oraz autonomii i godności klienta, stać się może punktem wyjścia szerszej transformacji myślenia o niepełnosprawności w świecie cyfrowym. Będzie to przestrzeń, w której projektant, algorytm i użytkownik wspólnie kreują nowe formy widzialności, sprawczości i społecznego uczestnictwa.

Wybór, założenie i zdjęcie ubrania powinno być czymś prostym, a jednocześnie znaczącym: gestem autonomii, wyrażenia siebie, uczestnictwa w świecie. Dla milionów osób z niepełnosprawnościami jest to wciąż trudnym, pełnym barier i kompromisów procesem. Krawiectwo algorytmiczne może tę rzeczywistość odmienić. Ta zmiana nie będzie jednak prezentem od technologii, lecz efektem świadomego dążenia, a często wręcz walki osób z niepełnosprawnościami o coś pozornie oczywistego: prawo do wyboru, prawo do samoekspresji, a nade wszystko prawo do bycia widzialnym.