Szymon Piotr Kubiak
SOFTENED IMPERIALISM: THE GERMAN SECTION AT THE SECOND INTERNATIONAL BIENNALE OF DECORATIVE ARTS IN MONZA (1925): GENESIS, POLITICAL BACKGROUND AND EXHIBITION DESIGN CONCEPT

1 Podsumowaniem polskich i środkowoeuropejskich badań nad ekspozycją były konferencja naukowa i pokonferencyjne opracowanie Wystawa paryska 1925. Materiały z sesji naukowej Instytutu Sztuki PAN, Warszawa, 16–17 listopada 2005 roku, red. J. Sosnowska, przeł. M. Iwińska, Warszawa 2007. We wrześniu 2025 roku odbyła się konferencja z okazji stulecia wydarzenia, którą zorganizowały: Muzeum Mazowieckie w Płocku, Oddział Warszawski Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk.

2 Żałosny konkurs, „Przemysł, Rzemiosło, Sztuka” 1922, nr 4, s. 49–50.

3 Zawiść Niemców, „Kresy Zachodnie” 1929, nr 161, s. 2.

4 Zob. M. Zientara, Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym w Krakowie w 1912 r., „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1991, nr 18, s. 100–110; Polskie Style Narodowe /Polish National Styles 1890–1918, red. A. Szczerski, przeł. M. Myszkiewicz, M. Szymonik, Kraków 2021, zwł. s. 465–490.

5 A. Chmielewska, W służbie państwa, społeczeństwa i narodu. „Państwowotwórczy” artyści plastycy w II Rzeczypospolitej, Warszawa 2006; Warsztaty Krakowskie 1913–1926, red. M. Dziedzic, Kraków 2009; Sztuka wszędzie. Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie 1904–1944, red. nauk. J. Gola, Warszawa 2012; Projektant. Wojciech Jastrzębowski (1884–1963), Warszawa [2023].

6 W. Riezler, Nochmals Deutscher Werkbund und Pariser Weltausstellung, „Kunstchronik und Kunstmarkt” 1925, nr 29, s. 478.

7 Za: C. Schober, Das Auswärtige Amt und die Kunst in der Weimarer Republik. Kunst- und Kunstgewerbeausstellungen als Mittel deutscher auswärtiger Kulturpolitik in Frankreich, Italien und Großbritannien, Frankfurt am Main– Berlin–Bern–Wien 2004, s. 151.

8 A. Sildatke, Dekorative Moderne. Das Art Déco in der Raumkunst der Weimarer Republik, Berlin 2013, s. 218; S.P. Kubiak, Deutsche Mannschaft. Gmach paryskiego Théâtre des Champs‑Élysées oraz recepcja architektury niemieckiej u progu Wielkiej Wojny, „Pamiętnik Sztuk Pięknych” 2015, nr 10: Fin de siècle odnaleziony. Mozaika przełomu wieków, red. E. Frąckowiak, P. Kopszak, M. Romeyko‑Hurko, s. 215–219.

9 Europa Południowa (obok Skandynawii i krajów bałtyckich, Dalekiego Wschodu oraz Ameryki Południowej) była przed podpisaniem traktatu w Locarno i przyjęciem do Ligi Narodów Republiki Weimarskiej (1925/1926) głównym polem działań jej Referatu Sztuki przy Wydziale Kultury Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Zob. C. Schober, dz. cyt., s. 43; A. Sildatke, dz. cyt., s. 146.

10 G. Fuchs, Die Vorhalle zum Hause der Macht und der Schönheit, w: I. Internationale Ausstellung für moderne dekorative Kunst in Turin, MDCCCCII, red. A. Koch, Darmstadt–Leipzig 1902, s. 105–147. Zob. także Guida della Prima Esposizione Internazionale d’Arte Decorativa moderna con pianta generale, oprac. R. de Spigliati, Torino 1902; r., Die Architektur der Internationalen Ausstellung für moderne dekorative Kunst in Turin, „Architektonische Rundschau. Skizzenblätter aus allen Gebieten der Baukunst” 1902, z. 11, s. 81–87; z. 12, s. 89–91.

11 A. Pansera, Monza 1923/1930. Dalle arti decorative al design. La lunga marcia verso il progetto /Monza 1923–1930. From the decorative arts to design. The long journey towards the project, w: 1923–1930. Monza verso l’unita delle arti. Oggetti d’eccezione delle Esposizioni internazionali di arti decorative, red. N. Grilli, Milano–Monza 2004, s. 16–49, 134–155. Zob. także M. Cioli, Inediti. Il fascismo e la “sua” arte. Dottrina e istituzioni tra futurismo e Novecento, Firenze 2011, s. 283–311; P. Cordera, L’esposizione di Monza del 1923 e l’impegno per “diffondere il senso dell’estetica tra la massa”, w: Da residenza regia a sede espositiva. La Villa reale di Monza negli anni ’20 del Novecento (Anelli, t. 11), Milano 2023, s. 51–60.

12 A. Pansera, dz. cyt., s. 144.

13 G.A. Boni, Pierwsza Międzynarodowa Wystawa Sztuki Dekoracyjnej w Monzy, „Świat” 1923, nr 13, s. 14.

14 W komitecie pokazu polskiego znaleźli się, obok Andrei Giovanniego Boniego i Józefa Czajkowskiego: Czesław Młodzianowski, Wojciech Jastrzebowski, Mieczysław Kotarbiński i Edward Trojanowski. Catalogo della Prima Mostra Internazionale delle Arti Decorative, Milano–Roma 1923, s. 30–34; J.O., Wystawa Przemysłu Artystycznego w Monzy, „Południe. Pismo Poświęcone Sztuce i Krytyce Artystycznej” 1923, z. 5, s. 56; L. Chrzanowski, Czego nauczyła nas Monza, „Świat” 1923, nr 24, s. 1–2; nr 25, s. 6–7.

15 C. Schober, dz. cyt., s. 147–151.

16Polska skupiła się na wystawie paryskiej 1925 roku, powierzając organizację pokazu w Monzy Władysławowi Woydynie, malarzowi, starszemu referentowi do spraw plastyki w Departamencie Kultury i Sztuki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prezesowi oddziału warszawskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Prezentacja przywoływała w tytule wyłącznie sztukę ludową, którą eksponowano bez profesjonalnej oprawy architektonicznej, w duchu dziwiętnastowiecznego muzeum etnograficznego. Zob. oxo, Polska sztuka ludowa na wystawie w Medjolanie, „Kurjer Lwowski” 1926, nr 106, s. 3; Opere scelte. II Mostra Internazionale delle Arti Decorative Villa Reale di Monza, Milano 1925, s. 288. Austria, nieujęta w katalogu ogólnym, zaprezentowała sztukę graficzną i ceramikę z Gmunden: A. Pansera, Da Biennale a Triennale. Percorsi, presenze, premi, w: 1923–1930. Monza, dz. cyt., s. 50–75; M. Chirico, Un percorso di memoria e riscoperta fra arti decorative e design, w: tamże, s. 110–123.

17Die Form ohne Ornament. Werkbundausstellung 1924, Stuttgart 1924. Zob. S.P. Kubiak, Walter Riezler i forma bez ornamentu /Walter Riezler and Form without Ornament, w: Maszyna do komunikacji. Wokół awangardowej idei nowej typografii /A Machine for Communicating. Around the Avant‑Garde Idea of New Typography, red. nauk. P. Kurc‑Maj, D. Muzyczuk, Łódź 2015, s. 249–283.

18W. Riezler, Hans von Marées, „Süddeutsche Monatshefte” 1906, nr 3, s. 464–478; tenże, Adolf Hildebrand und der Klassizismus, „Münchner Jahrbuch der bildenden Kunst” 1906, nr 1, s. 11–15; tenże, Die Kunst im alten und im neuen Deutschland, nadbitka z „Süddeutsche Monatsheften” [około 1917], s. 386–389. O Walterze Riezlerze ostatnio: S.P. Kubiak, Macierz. Niemieckie muzea i sztuka dla Nowego Pomorzanina, Szczecin 2023, zwł. s. 55–102 [tu obszerna literatura przedmiotu].

19Zweite Internationale Kunstgewerbe‑Ausstellung Monza 1925. Katalog der Deutschen Abteilung, Monza 1925; Das deutsche Kunstgewerbe im Jahr der großen Pariser Ausstellung. Bilder von der Deutschen Abteilung der Internationalen Kunstgewerbeausstellung in Monza, Berlin 1926; W. Riezler, Deutschland und die Internationale Gewerbeausstellung in Monza, „Die Form” 1925, nr 1, s. 11–13; F. Hellwag, Deutscher Werkbund und Pariser Weltausstellung, „Kunstchronik und Kunstmarkt” 1925, nr 23, s. 382–385; W. Riezler, Nochmals, dz. cyt., s. 478; Bericht des Herrn Museumsdirektor Dr. Walter Riezler, Stettin, über die Pariser Ausstellung, w: Ansprachen und Vorträge, gehalten in den Sitzungen des Deutschen Werkbundes auf der 14. Jahresversammlung in Bremen 1925, Oldenburg 1925, s. 42–50; P. Westheim, Das Kunstgewerbe‑Wembley. Randbemerkungen zur Internationalen Kunstgewerbe‑Ausstellung in Paris, „Das Kunstblatt” 1925, z. 6, s. 176–177.

20 M. Ackermann, Farbige Wände. Zur Gestaltung des Ausstellungsraumes von 1880–1930, Wolfratshausen 2003, s. 32–40, 70–71.

21 W. Riezler, Die deutsche Abteilung der Kunstgewerbe‑Ausstellung in Monza, „Deutsche Kunst und Dekoration” 1925, z. 8, s. 314.

22 Pojęcie wprowadzone w latach dwudziestych XX wieku przez Maksa Osborna na określenie historyzującego odłamu architektury ekspresjonistycznej – zob. Oskar Kaufmann, wstęp M. Osborn, Berlin 1928.

23 W. Riezler, Deutschland und die Internationale, dz. cyt., s. 12.

24 Zob. La Villa, il Giardini e il Parco di Monza nel fondo disegni delle Residenze Reali Lombarde, Milano 2009.

25 Warto tutaj przywołać wnętrza prywatne Napoleona Bonapartego i Józefiny Beauharnais, pałac Malmaison, projekt Pierre‑François‑Léonard Fontaine i Charles Percier, sypialnię królowej Ludwiki, pałac Charlottenburg (Berlin), projekt Karl Friedrich Schinkel, 1809–1810, pokój namiotowy księcia Fryderyka Wilhelma, pałac Charlottenhof (Poczdam), projekt Karl Friedrich Schinkel, 1826–1829. O tekstylnych wnętrzach doby napoleońskiej: Le bivouac de Napoléon. Luxe impérial en campagne, red. J. Lazaj, Milan 2014. Na temat recepcji idei Karla Friedricha Schinkla w nowoczesnej architekturze niemieckiej: W. Büchel, Zwischen Nachwirkung und Vereinnahmung. Zu zweihundert Jahren dokumentierter Rezeption Karl Friedrich Schinkels, Hildesheim–Zürich–New York 2020, zwł. s. 145–150.

26 Johannes Sievers był potomkiem ulubionego wykonawcy meblarskich projektów Karla Friedricha Schinkla, stolarza nadwornego Karla Wanschaffa, a także nadwornego malarza dekoratora Georga Sieversa, współpracującego ściśle z uczniem architekta – Augustem Stülerem. Projekt serii opracowań historyczno‑artystycznych œuvre mistrza klasycyzmu zaproponował Johannes Sievers w 1936 roku: H. Börsch‑Supan, Gegenwartserfahrung und Geschichtsforschung. Das von Paul Ortwin Rave begründete Karl Friedrich Schinkel Lebenswerk, w: Karl Friedrich Schinkel. Geschichte und Poesie. Das Studienbuch, red. H.T. Schulze Altcappenberg, R.H. Johannsen, Berlin 2012, s. 329–336.

27 W. Riezler, Beethoven, Berlin 1936.

28 Tenże, Die Kulturarbeit des Deutschen Werkbundes, München 1916, s. 23, 40; F. Naumann, Mitteleuropa, Berlin 1915, s. 130. Zob. J. Campbell, The German Werkbund. The Politics of Reform in the Applied Arts, Princeton, N.J. 1978, s. 100–101.

29 C. Schober, dz. cyt., s. 154.

30 Das deutsche Kunstgewerbe im Jahr, dz. cyt., s. 8.

31 C. Schober, dz. cyt., s. 154. Zob. S.P. Kubiak, Else Mögelin. Bauhaus i duchowość na Pomorzu /Else Mögelin. Bauhaus und Spiritualität in Pommern, Szczecin 2024.

32 M. Iannello, Antonello da Messina e la pittura del ‘400 in Sicilia nell’allestimento di Carlo Scarpa e Roberto Calandra, „Lexicon. Storie e Architettura in Sicilia e nel Mediterraneo” 2014, nr 19, s. 58.

33 C. Schober, dz. cyt., s. 160.