Piotr Jakub Fereński
THE WEST BANK – TERRITORY, ART AND THE POLITICS OF VISIBILITY

1Choć także przez osadników.

2Bohaterowie filmu nie są uchodźcami w sensie instytucjonalnym Agencji Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East). Mieszkańcy Masafer Yatta żyją na ziemi swoich przodków i nie funkcjonują w ramach systemu obozów uchodźczych. Ich doświadczenie dotyczy nieustannego zagrożenia wysiedleniem – procesu, który przynajmniej od lat dziewięćdziesiątych XX wieku ma charakter stały. Film nie ukazuje egzystencji w diasporze (specjalnej strefie czy obozie), lecz trwanie w miejscu, które stopniowo staje się niezdatne do zamieszkania ze względu na decyzje o wyburzeniach i związaną z nimi presję militarną.

3W tworzeniu filmu uczestniczyli również Hamdan Ballal i Rachel Szor.

4Masafer Yatta to obszar położony w południowej części Zachodniego Brzegu Jordanu, około 15 kilometrów na południe od Hebronu. Składa się z kilkunastu niewielkich palestyńskich wiosek i osad, których mieszkańcy od pokoleń utrzymują się głównie z pasterstwa oraz rolnictwa o charakterze ekstensywnym. Region ten znajduje się w „Strefie C”, pozostającej pod pełną kontrolą administracyjną i wojskową Izraela. W latach osiemdziesiątych znaczna jego część została przez władze izraelskie ogłoszona strefą wojskową (Firing Zone 918) i przeznaczona do celów szkoleniowych armii. Decyzja ta stała się podstawą późniejszych działań administracyjnych, w tym wydawania nakazów rozbiórki i wysiedleń, co istotnie wpłynęło na warunki życia lokalnej ludności oraz na dynamikę konfliktu.

5Reakcje na film nie były jednoznaczne. Część uczestników antyizraelskich protestów w Stanach Zjednoczonych i w Europie uznała, że produkcja trywializuje i komercjalizuje sprawę palestyńską, odwracając uwagę od bieżącej sytuacji w Strefie Gazy. W tej perspektywie No Other Land postrzegano nie jako akt solidarności, lecz jako formę estetyzacji cierpienia, wpisującą się w zachodni obieg kulturowy, który przekształca doświadczenie przemocy w obiekt „konsumpcji symbolicznej”. Krytycy ci wskazywali, że film – koncentrując się na relacji między palestyńskim aktywistą a izraelskim dziennikarzem – przesuwa punkt ciężkości z systemowej analizy konfliktu na narrację pojednania, mogącą osłabiać polityczną ostrość przekazu.

6<https://apnews.com/article/no‑other‑land‑oscar‑israel‑palestinians‑084c63f33e748a3279646759e9b705c2> [dostęp: 30.11.2025].

7Być może najtrafniej istotę polityki zdefiniował Max Weber, pisząc, że chodzi o dążenie do władzy lub wywieranie wpływu na jej podział. Zob. M. Weber, Polityka jako zawód i powołanie, przeł. A. Kopacki, P. Dybel, Kraków 1998.

8Zob. Akta Bibiego, reż. Alexis Blom, Stany Zjednoczone 2024.

9Por. J. Butler, Ramy wojny. Kiedy życie godne jest opłakiwania?, przeł. A. Czarnacka, Warszawa 2011; W.J.T. Mitchell, Czego chcą obrazy?, przeł. Ł. Zaremba, Kraków 2013; N. Mirzoeff, Jak zobaczyć świat, przeł. Ł. Zaremba, Kraków 2016.

10Używana tu terminologia bliska jest językowi Guya Deborda (Społeczeństwo spektaklu, przeł. M. Kwaterko, Warszawa 2006), a także Michela Foucaulta (Porządek dyskursu, przeł. M. Kozłowski, Gdańsk 2002).

11Zob. J. Rancière, Dzielenie postrzegalnego. Estetyka i polityka, przeł. M. Kropiwnicki, J. Sowa, Kraków 2007.

12R. Shehadeh, Dlaczego Izrael boi się Palestyny?, przeł. A. Sak, Kraków 2024, s. 17–18.

13Tamże, s. 24–25.

14Tenże, Palestyńskie wędrówki. Zapiski o znikającym krajobrazie, przeł. A. Sak, Kraków 2011, s. 271.

15E.W. Said., The Question of Palestine, New York 1992; E. Weizman, Hollow Land: Israel’s Architecture of Occupation, London 2024; L. Khalili, Heroes and Martyrs of Palestine. The Politics of National Commemoration, Cambridge 2007; K. Rashid, Palestyna: wojna stuletnia. Opowieść o kolonializmie i oporze, przeł. A. Dzierzgowska, Warszawa 2025.

16W narracji Shehadeha Hebron jawi się jako mikrokosmos całego Zachodniego Brzegu – miejsce, w którym logika okupacji ujawnia się w najbardziej brutalnej i namacalnej formie. Jest to przestrzeń radykalnej segregacji, podzielona na strefy H1 i H2, w których porządek administracyjny materializuje się w topografii miasta. Palestyńskie życie zostaje systematycznie wypierane z historycznego centrum przez izraelską obecność wojskową i osadniczą, co prowadzi do stopniowej degradacji tkanki miejskiej oraz erozji relacji społecznych. W ujęciu Shehadeha Hebron staje się miastem „pękniętym” – nie tylko fizycznie, lecz także symbolicznie – ukazując, w jaki sposób władza nad przestrzenią przekształca codzienność i redefiniuje możliwość zamieszkiwania.

17<https://darjacir.com/About‑Us> [dostęp: 30.11.2025].

18Tamże.

19W przeszłości był związany z UNRWA, gdzie odpowiadał za programy wsparcia w obozach uchodźców, później przez dekady pracował w Stanach Zjednoczonych i na Bliskim Wschodzie jako specjalista w dziedzinie finansów i zarządzania.

20<https://darjacir.com/Team> [dostęp: 30.11.2025].

21Tamże.

22<https://darjacir.com/Home‑and‑Traveling‑Kitchen‑Vivien‑Sansour>
[dostęp: 30.11.2025].

23Sebastian Jatz Rawicz to chilijski kompozytor i tłumacz, wnuk grafika i fotografa Mariana Rawicza. W 2008 roku założył kolektyw arsomnis, w ramach którego realizował wielkoskalowe projekty muzyczne, inspirowane między innymi twórczością Johna Cage’a i Erika Satiego oraz własnymi kompozycjami. Jego działalność obejmuje liczne interwencje dźwiękowe w przestrzeniach publicznych i instytucjonalnych w Chile i poza jego granicami. W swojej praktyce artystycznej posługuje się eksperymentalnymi źródłami dźwięku, łącząc muzykę z refleksją literacką, filozoficzną i religijną. Centralne miejsce zajmują w niej idee kolektywności, jednoczesności oraz rozszerzonego rozumienia muzyki w czasie i przestrzeni. Równolegle działa jako tłumacz, publikując w języku hiszpańskim prace między innymi Johna Cage’a, Josepha Kosutha i Kennetha Goldsmitha. Dziadek Sebastiana, wspomniany Marian Rawicz, urodził się w 1908 roku we Lwowie. Należał do pokolenia artystów, których biografie ukształtowało polityczne zaangażowanie, wojny i emigracja. Jeszcze we wczesnej młodości poznał Maurycego Amstera. Przyjaźń i współpraca zapoczątkowane we Lwowie stały się fundamentem ich późniejszej wspólnej drogi twórczej. W Hiszpanii, w okresie wojny domowej, obaj odegrali istotną rolę w rozwoju nowoczesnej grafiki wydawniczej, kształtując język wizualny epoki przez projekty książek i materiałów drukowanych. Po klęsce republiki Rawicz trafił do więzienia, a następnie – w ślad za Amsterem – wyemigrował do Chile. Tam, dzięki wsparciu przyjaciela, rozpoczął pracę pedagogiczną, stając się jednym z twórców lokalnej kultury typograficznej. Do końca życia pozostał aktywny artystycznie i wierny ideałom lewicowym, łącząc praktykę twórczą z refleksją społeczną.

24Celem inicjatywy Artists + Allies x Hebron jest zwrócenie uwagi społeczności międzynarodowej na sytuację w strefie H2 w Hebronie. Projekt wykorzystuje sztukę jako narzędzie komunikacji i oporu, transmitując działania realizowane na miejscu do globalnej sieci instytucji kultury oraz powiązanych platform cyfrowych. Artists + Allies x Hebron zostało założone przez Issę Amro, palestyńskiego obrońcę praw człowieka i współtwórcę ruchu Youth Against Settlements, i Adama Broomberga, artystę i byłego działacza antyapartheidowego.

25<https://unionmagazine.online/about> [dostęp: 30.11.2025].

26<https://darjacir.comSOUTH‑WEST‑BANK‑Landworks‑Collective‑Action‑and‑Sound> [dostęp: 30.11.2025].

27<https://universes.art/en/venice‑biennale/2024/south‑west‑bank> [dostęp: 30.11.2025].

28„Wszystkie prezentowane tu prace powstały w bardzo konkretnym miejscu na świecie. Koncentrują się na tym, co w normalnych warunkach byłoby obiektami, gestami i dźwiękami obfitości, radości i wspólnotowości. W tym ujęciu jednak wszystkie nabierają nowego poczucia pilności. Fotografia drzewa oliwnego, mającego ponad cztery i pół tysiąca lat, które przez stulecia pozostawało nienaruszone, nagle wydaje się niezwykle kruche. Nadzieja tkwi w zbiorowym duchu, w sposobie, w jaki poszczególne prace zostały stworzone oraz w tym, jak ewoluowała sama wystawa” – pisze Adam Broomberg z Artists + Allies x Hebron w materiałach wystawowych.

29Vide spory wokół No Other Land.