EDYTORIAL: BEHIND A PANE OF THIN GLASS
Szymon Zakrzewski
Dorota Jędruch, Katarzyna Maniak
TRANS-SFER, NATIONAL, NOT FOLK
1Pojawiały się również pomysły jego reaktywacji – zob. Z. Beiersdorf, Muzeum Techniczno‑Przemysłowe, „Rocznik Krakowski” 1991, R. LVII, s. 129–130.
2Dziękujemy szczególnie Magdalenie Dolińskiej i Magdalenie Zych Natalii Ciemborowicz-Luber, Piotrowi Nowakowi i Adamowi Szczupakowi za udostępnienie istotnych informacji i pomoc w kwerendzie.
3P. Hapanowicz, Adrian Baraniecki – prekursor polskiego muzealnictwa przemysłowego, „Muzealnictwo” 2016, t. 57, s. 18.
4Tamże.
5A. Kilijańska, O kolekcjach rzemiosła artystycznego w Muzeum Techniczno‑Przemysłowym oraz Muzeum Narodowym w Krakowie do 1918 roku, Muzeum w polskiej kulturze pamięci, 20.12.2018, <https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=3399#_edn1> [dostęp: 10.10.2025]
6P. Hapanowicz, Działalność Muzeum Techniczno‑Przemysłowego w Krakowie i jego likwidacja w latach 1949–1950, „Zarządzanie w Kulturze” 2007, t. 8, s. 47–48.
7Tamże, s. 61.
8Tamże.
9Informacje historyczne na podstawie: M. Dolińska, Muzeum Etnograficzne w Krakowie – wierność tradycji, „Lud” 2003, t. 87, s. 83–109; taż, Kolekcjonerstwo etnograficzne w Małopolsce w XIX i XX wieku [niepublikowana praca doktorska napisana pod kierunkiem profesora Jana Święcha].
10Statut Muzeum Narodowego w Krakowie, uchwalony na posiedzeniach Rady Miejskiej w dniu 1. i 8. marca 1883. r., Kraków 1885.
11Wciąż można oglądać wiele przedmiotów będących śladami życia codziennego, takich jak duży zbiór chust rezerwistów, ulotki apteczne czy współczesna bielizna, gromadzonych również w wielu latach XX wieku.
12Statut Muzeum Narodowego w Krakowie, Kraków 1901.
13Katalog tymczasowy Działu Etnograficznego, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1904.
14Statut Muzeum Narodowego w Krakowie, Rok 1933, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1933.
15H. Schreiber, Koncepcja „sztuki prymitywnej”. Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w świecie Zachodu, Warszawa 2012, s. 11.
16Z. Libera, Lud ludoznawców. Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem i antropologią, red. A. Posern‑Zieliński, Poznań 1995; Polska – kraj folkloru?, red. J. Kordjak, Warszawa 2016; E. Klekot, Kłopoty ze sztuką ludową, Gdańsk 2021.
17Dział Inwentarzy MNK: 1/57 (1957), 1/74 (1974), 1/83 (1983), 8/85 (1985).
18Sformułowanie użyte w Decyzji Ministra Kultury i Sztuki z 15 marca 1974 roku (MNK 1/74).
19B. Latour, Nigdy nie byliśmy nowocześni, przeł. M. Gdula, Warszawa 2011.
20J. Clifford, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury, przeł. J. Iracka, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 1993, R. 47, nr 1; M. Bal, Dyskurs muzeum, przeł. M. Nitka, w: Muzeum sztuki. Antologia, red. M. Popczyk, Kraków 2005; M. Popczyk, Estetyczne przestrzenie ekspozycji muzealnych. Artefakty przyrody i dzieła sztuki, Kraków 2008.
21M. Stobiecka, Natura artefaktu, kultura eksponatu. Projekt krytycznego muzeum archeologicznego, Warszawa 2020, s. 20.
22F. Domínguez Rubio, Still Life. Ecologies of the Modern Imagination at the Art Museum, Chicago 2020.
23Opis czapki przygotowała Natalia A. Tatarenkowa – <https://etnomuzeum.eu/syberia/kolekcja/ubior‑glowy‑daszek‑oslona‑oczu> [dostęp: 10.10.2025].
24M. Zachorowska, J. Kamocki, Stefan Szolc‑Rogoziński. Badania i kolekcja afrykańska z lat 1882 do 1890, Kraków 1984 [katalog wystawy].
25Szerzej na temat projektu: <https://etnomuzeum.eu/syberia/o‑projekcie> [dostęp: 10.10.2025].
26<https://etnomuzeum.eu/syberia/darczynca/benedykt‑dybowski>
[dostęp: 10.10.2025]
27A. Szczerski, #dziedzictwo, [w:] #dziedzictwo, red. A. Szczerski, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2017, s. 19.
28Koniec XIX wieku, nr inw. MNK XX‑f‑21556. Ze zbiorów dawnego Muzeum Techniczno‑Przemysłowego w Krakowie, przejętych przez Muzeum Narodowe w Krakowie w 1950 roku.
29A. Szczerski, dz. cyt., s. 21.
30Tamże.
31#dziedzictwo, dz. cyt., s. 256–257.
32#dziedzictwo. Przewodnik po wystawie, red. J. Wolańska, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2017, s. 25.
33<https://etnomuzeum.eu/syberia/kontekst/album‑fotograficzny‑benedykta‑dybowskiego> [dostęp: 10.10.2025].
34M. Dolińska, Muzeum Etnograficzne w Krakowie – wierność tradycji, dz. cyt.
35<https://zbiory.mnk.pl/pl/galerie‑tematyczne/508> [dostęp: 10.10.2025].
36Biogram kolekcjonerki i charakterystyka kolekcji: <https://etnoznawcy.pl/biogram/helena‑dabczanska/> [dostęp: 10.10.2025]. Opracowanie hasła: Grzegorz Graff.
37<https://zbiory.etnomuzeum.eu/pl/katalog‑zbiorow/58144> [dostęp: 10.10.2025]. Opracowanie opisu: Grzegorz Graff.
38O. Kozakewycz, Kolekcja huculska w zbiorach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie – historia powstania zbiorów i problem badawczy, „Studia i Materiały Lubelskie” 2024, nr 26, s. 34.
39Akta dotyczące działalności Muzeum Etnograficznego i jego współpracy z działającym przy MNK Związku Muzeów w Polsce, 1930–1950, Archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie, sygn.190/49.
40J. Petrażycka‑Tomicka, Muzeum Etnograficzne na Wawelu, Lwów 1919, s. 5.
41Dział Inwentarzy Muzeum Narodowego w Krakowie, 1974 rok – 453 obiekty, sygn. 1/74.
42<https://zbiory.etnomuzeum.eu/pl/katalog‑zbiorow/19822> [dostęp: 10.10.2025]. Notka dotycząca eksponatu w Muzeum Etnograficznym w Krakowie: „Stefan Szolc‑Rogoziński, portret całopostaciowy, 1885”.
43M. Oleszkiewicz, G. Pyla, Czar zabawek krakowskich, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków 2017.
44<https://etnomuzeum.eu/chata‑z‑bronowic> [dostęp: 10.10.2025]. Opracowanie noty: Anna Woźny‑Tondyra.
45<https://muzea.malopolska.pl/en/objects‑list/361> [dostęp: 10.10.2025].
46Dwa pozostałe działy ekspozycji nosiły nazwy „Usiłowania współczesne” i „Materiał historyczny”.
47E. Klekot, dz. cyt., s. 97.
Bibliografia
- Bal M., Dyskurs muzeum, przeł. M. Nitka, w: Muzeum sztuki. Antologia, red. M. Popczyk, Kraków 2005.
- Beiersdorf Z., Muzeum Techniczno‑Przemysłowe w Krakowie, „Rocznik Krakowski” 1991, R. 57.
- Clifford J., O kolekcjonowaniu sztuki i kultury, przeł. J. Iracka, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 1993, R. 47, nr 1.
- Dolińska M., Muzeum Etnograficzne w Krakowie – wierność tradycji, „Lud” 2003, t. 87.
- Domínguez Rubio F., Still Life. Ecologies of the Modern Imagination at the Art Museum, Chicago 2020.
- Graff G., Helena Dąbczańska, w: Etnoznawcy. Portal wiedzy o dorobku polskiej etnografii, red. K. Ceklarz, A.W. Brzezińska, J. Koźmińska, D. Kasprzyk, etnoznawcy.pl <https://etnoznawcy.pl/en/biographical‑note/helena‑dabczanska/> [dostęp: 23.08.2025].
- Hapanowicz P., Adrian Baraniecki – prekursor polskiego muzealnictwa przemysłowego, „Muzealnictwo” 2016, t. 57.
- Hapanowicz P., Działalność Muzeum Techniczno‑Przemysłowego w Krakowie i jego likwidacja w latach 1949–1950, „Zarządzanie w Kulturze” 2007, t. 8.
- Jasiewicz Z., Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce. Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych i rodzącej się dyscypliny, w: Antropolog wobec współczesności, red. M. Radkowska‑Walkowicz, A. Malewska‑Szałygin, Warszawa 2010.
- Katalog tymczasowy Działu Etnograficznego, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1904.
- Kilijańska A., O kolekcjach rzemiosła artystycznego w Muzeum Techniczno‑Przemysłowym oraz Muzeum Narodowym w Krakowie do 1918 roku, Muzeum w polskiej kulturze pamięci, 20.12.2018, <https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=3399#_edn1> [dostęp: 10.10.2025].
- Klekot E., Kłopoty ze sztuką ludową, Gdańsk 2021.
- Kołodziejowa B., Miejskie Muzeum Przemysłowe im. dra Adriana Baranieckiego w Krakowie, „Rozprawy i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie” 1976, t. 11.
- Latour B., Nigdy nie byliśmy nowocześni, przeł. M. Gdula, Warszawa 2011.
- Libera Z., Lud ludoznawców. Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem i antropologią, red. A. Posern‑Zieliński, Poznań 1995.
- Manikowska E., Fedorowicz‑Jackowska A., Kłudkiewicz K., Walanus W., Woźny M., Porządek dziedzictwa w XIX wieku. Polskie pojęcia i wyobrażenia, Warszawa 2023.
- Miejskie Muzeum Przemysłowe im. dra A. Baranieckiego w Krakowie. Jego rozwój, stan dzisiejszy i działalność w latach od 1920 do 1925, Nakładem Muzeum Przemysłowego w Krakowie, Kraków 1925 <http://old.mbc.malopolska.pl/Content/138966/urzedowy_krakow_2670_1920_1925_0001.pdf> [dostęp: 10.10.2025].
- Murawska A., Związek Muzeów w Polsce w latach 1914–1939, „Muzealnictwo” 2015, nr 56.
- Pietraszek E., Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910–1948), „Lud” 1993, t. 75.
- Polska – kraj folkloru?, red. J. Kordjak, Warszawa 2016.
- Popczyk M., Estetyczne przestrzenie ekspozycji muzealnych. Artefakty przyrody i dzieła sztuki, Kraków 2008.
- Schreiber H., Koncepcja „sztuki prymitywnej”. Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w świecie Zachodu, Warszawa 2012.
- Stobiecka M., Natura artefaktu, kultura eksponatu. Projekt krytycznego muzeum archeologicznego, Warszawa 2020.
- Zachorowska M., Kamocki J., Stefan Szolc‑Rogoziński. Badania i kolekcja afrykańska z lat 1882 do 1890, Kraków 1984 [katalog wystawy].
- Zapomniane muzeum. Adrian Baraniecki i Muzeum Techniczno‑Przemysłowe 1868–1950, red. M. Więcek, M. Dolińska, D. Tomkowicz, Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie, Kraków 2013 [katalog wystawy].
Dorota Jędruch
PhD, works at the History of Modern Art Departament at the Institute of Art History, Jagiellonian University. She has co‑curated (with the Institute of Architecture) the exhibitions In‑Habitation 2012 – Garden City, Gated City (2012), Figury niemożliwe/Impossible objects (2014), Home at Last: The Polish House During the Transition (2016). She is also a co‑founder of the Institute of Architecture Foundation and collaborates with the Autoportret quarterly. From 2010 to 2018, she was associated with the Education Department of the NMK.
ORCID: 0000‑0003‑2497‑4574
Katarzyna Maniak
PhD, is an anthropologist and an assistant at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Jagiellonian University. Her research interests include cultural heritage and its social impact, as well as the relationship between anthropology and art. Her research is focused on the concept of ownership and the anthropology of labour. She is the author of Porządek rzeczy. Relacje z przedwojennymi przedmiotami na ziemiach zachodnich (przypadek Wrocławia i Szczecina). Fotografie Łukasz Skąpski (2023, co‑authored with Anna Kurpiel).
ORCID
