Aleksandra Twardokęs
ART AT UNIVERSITY

1Próby takie są podejmowane w krajach zachodniej Europy, ale napotykają wiele wyzwań, o których jeszcze będzie mowa.

2W ostatnich latach możemy obserwować oznaki korozji tego paradygmatu, które – zwłaszcza na poziomie instytucjonalnym – powinny budzić niepokój, ich analiza nie jest jednak celem niniejszego artykułu.

3J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2005, s. 417–426.

4Zob. na przykład: U progu współczesności. Z dziejów doktryn antypozytywistycznych, red. B. Skarga, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1978; J. Szacki, dz. cyt., s. 409–493, 522–530, 696–704, 751–781, 921–935.

5J. Bielecka‑Prus, Badacz jako artysta, artysta jako badacz. Założenia metodologiczne działań artystycznych w procesie badawczym ABR (art‑based‑research), „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2020, t. 16, nr 2, s. 16–34, <http://dx.doi.org/10.18778/1733–8069.16.2.02> [dostęp: 10.12.2025].

6W środowisku naukowym trwa dyskusja, czy art‑based research mieszczą się w ramach paradygmatu badań jakościowych, będąc uzupełnieniem ugruntowanych metodologii, czy same w sobie stanowią odrębny paradygmat badawczy. Zob. P. Leavy, Handbook of Arts Based Research, New York–London 2018, s. 4–6. Znamienna wydaje się w ogóle potrzeba takiego systematyzowania, która wyraźnie wskazuje na naukowe proweniencje art‑based research.

7P. Leavy, Handbook of Arts‑Based Research, New York 2025. Zob. także: H. Kary, Creative Research Method. A Practical Guide, Bristol 2020, która pozycjonuje praktykę art‑based research w szerszym wymiarze kreatywnych podejść badawczych.

8M. Zawada, Opór, emancypacja, wspólnota. Akademia i badania artystyczne poza późnokapitalistycznym paradygmatem, „Zeszyty Malarskie” 2018, nr 12, s. 164–165.

9J. Gola, Przestrzenie poza granicami percepcji. Lech Tomaszewski – czwarty wymiar i topologia, „Piktogram” 2008, nr 12, s. 50–54.

10Wpływ pisma na procesy myślowe szeroko omawiają twórcy wielkiej teorii piśmienności, między innymi: W.J. Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. J. Japola, Warszawa 2011; J. Goody, Poskromienie myśli nieoswojonej, przeł. M. Szuster, Warszawa 2011.

11M. McLuhan, The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man, Toronto 1962; L. Manovich, The Language of New Media, Cambridge, MA 2001; M.B.N. Hansen, New philosophy for new media, Cambridge, MA 2004.

12Zob. na przykład: Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, red. J. Clifford, G.E. Marcus, Berkeley–Los Angeles–London 1986; O. Kaczmarek, Kontrtekstowość. Zmagania humanistyki z medium, „Almanach Antropologiczny. Communicare” 2014, t. 4, s. 97–104; I. Kuźma, Status tekstu naukowego z perspektywy etnologii / antropologii kulturowej, „Almanach Antropologiczny. Communicare” 2024, t. 9, s. 107, 110; G. Godlewski, Poza nachylenie tekstowe, w stronę doświadczenia przedtekstowego. Wskazówki terapeutyczne, „Teksty Drugie” 2018, nr 1, s. 61–78.

13G. Godlewski, dz. cyt., s. 67.

14H. Kary, dz. cyt., s. 51–52, 55.

15T. Rakowski, Etnografia i eksperymenty artystyczne. O powstawaniu nowych pól poznawczych we współczesnej antropologii, „Teksty Drugie” 2017, nr 1, 91–110. Zob. także: Etnografia, animacja, sztuka. Nierozpoznane wymiary rozwoju kulturalnego, red. T. Rakowski, Warszawa 2013.

16E. Tufte, Envisioning Information, Cheshire 1990.

17<https://arts.cern/> [dostęp: 10.12.2025].

18<https://artwalk.sztukawmiescie.pl/pl/kaluze/> [dostęp: 10.12.2025].

19<https://artwalk.sztukawmiescie.pl/pl/work‑in‑exhibition/nieustannie‑mokre‑siodelko‑rowerowe/> [dostęp: 10.12.2025].

20M. Spodaryk, Poza tekst. W stronę badań opartych na sztuce, „Elementy” 2021, nr 1, s. 165–184.

21Tamże, s. 169.

22Tamże, s. 169.

23E. Klekot, Mētis – wiedza asystemowa, „Teksty Drugie. Teoria Literatury, Krytyka, Interpretacja” 2018, nr 1, s. 82.

24Doing research: Writings from the Finnish Academy of Fine Arts nr 3, red. A.W. Balkema, J. Kaila, H. Slager, Helsinki 2012, s. 13 [przekład własny].

25Tamże, s. 42 [przekład własny].

26Tamże, s. 101 [przekład własny].

27M. Zamorska, Laboratorium humanistyki wobec neoliberalnej akademii. Przypadek SenseLabu, w: Laboratorium humanistyczne: od projektu do archeologii, red. A. Kil‑Matlak, J. Małczyński, D. Wolska, Warszawa 2024, s. 383–403.

28I. Kuźma, dz. cyt., s. 107–109.

29Widać to wyraźnie w dokumencie The Vienna Declaration of Artistic Research, którego technokratyczny język wskazuje na neoliberalny kierunek proponowanych rozwiązań, <https://cultureactioneurope.org/wp‑content/uploads/2020/06/Vienna‑Declaration‑on‑AR_corrected‑version_24‑June‑20‑1.pdf> [dostęp: 10.12.2025]. Spotkał się on z krytyką ze strony części środowiska artystycznego, które słusznie dostrzega w nim ryzyko uwikłania badań artystycznych w proces urynkowienia, będący bolączką środowiska akademickiego od lat, <https://onlineopen.org/what‑is‑wrong‑with‑the‑vienna‑declaration‑on‑artistic‑research> [dostęp: 15.12.2025].

30Zob. na przykład: G. Brokaw, Homo Alphabeticus, Glottographic Exceptionalism, and the Ethnocentric Definition of Writing, „Publications of the Modern Language Association of America” 2022, nr 137, s. 163–170.