SZKOŁY ARTYSTYCZNE, KTÓRE ZMIENIAJĄ ŚWIAT. UTOPIE I ALTERNATYWY PEDAGOGICZNE OD 1815 ROKU DO DZIŚ*
Marc Partouche
Małgorzata Jędrzejczyk
SZLAKI NOWOCZESNOŚCI. O DWUDZIESTOWIECZNEJ ARCHITEKTURZE KRAKOWA I SZTUCE W PRZESTRZENI MIEJSKIEJ ZAKOPANEGO¹
1Tekst wyrasta z analizy trzech inicjatyw poświęconych dwudziestowiecznej architekturze i sztuce w przestrzeni miejskiej: projektu Krakowskie Szlaki Architektury, książki Modernizm, socrealizm, socmodernizm, postmodernizm. Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku oraz publikacji Zakopane. Inwentaryzacja nowoczesności. Przewodnik po sztuce w przestrzeni miasta. Zob. Modernizm, socrealizm, socmodernizm, postmodernizm. Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku, red. D. Leśniak‑Rychlak, M. Wiśniewski, M. Karpińska, Kraków 2022; A. Batko, Zakopane. Inwentaryzacja nowoczesności. Przewodnik po sztuce w przestrzeni miasta, Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, Zakopane 2021. Projekt Krakowskie Szlaki Architektury dostępny jest pod adresem <https://szlakmodernizmu.pl> [dostęp: 11.05.2024].
2Krakowskie Szlaki Architektury to nowa odsłona dwóch dotychczasowych inicjatyw Instytutu Architektury: Krakowskiego Szlaku Modernizmu oraz Pomoszlaku. Krakowski Szlak Modernizmu stanowi przedsięwzięcie powołane do życia w 2014 przez fundację Instytut Architektury we współpracy z Krakowskim Stowarzyszeniem Przestrzeń – Ludzie – Miasto.
3Zob. m.in. akcja społeczna HOTEL CRACOVIA Pany oraz zainicjowana m.in. przez Cecylię Malik Parada Chciwości odbywająca się pod hasłem „Chciwość.Miasta” (2014).
4Np. wystawa Za‑mieszkanie 2012. Miasto Ogrodów. Miasto ogrodzeń, Muzeum Narodowe w Krakowie, 2012.
5J. Purchla, Urbanistyka, architektura i budownictwo, w: Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1918–1939, t. 4, red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, Kraków 1997, s. 149–189.
6B. Zbroja, Architektura międzywojennego Krakowa 1918–1939. Budynki, ludzie, historia, Kraków 2014.
7M. Fabiański, J. Purchla, Architektura Krakowa. Przewodnik, Kraków 2000; M. Włodarczyk, Modernizm 1956–1970 w Krakowie. Uwarunkowania. Przykłady. Dziedzictwo, Kraków 2019.
8Przede wszystkim dwa pierwsze eseje omawiające dzieje przedwojennej krakowskiej architektury sprawiają wrażenie podsumowania stanu badań i zreferowania dotychczasowej wiedzy.
9Modernizm, socrealizm, socmodernizm, postmodernizm…, dz. cyt., s. 7–8.
10D. Leśniak‑Rychlak, Eksperyment, prefabrykacja, typizacja. Architektura w Krakowie czasu odwilży, w: Modernizm, socrealizm, socmodernizm, postmodernizm…, dz. cyt., s. 84–113, tu s. 86.
11M. Karpińska, Dać człowiekowi pracy pełnię form. Architektura i urbanistyka krakowskiego socrealizmu, w: Modernizm, socrealizm, socmodernizm, postmodernizm…, dz. cyt., s. 60–83; D. Leśniak‑Rychlak, Eksperyment, prefabrykacja, typizacja…, dz. cyt.
12Zob. np. A. Sumorok, Socrealizm i socrealizmy. Architektura wnętrz w Polsce 1949–1956, Łódź 2021; Socrealizmy i modernizacje, red. A. Sumorok, T. Załuski, Łódź 2017.
13A. Sumorok, Socrealizm od środka. Design, sztuka wnętrza i modernizacja, „Artium Quaestiones” 2021, nr 32, s. 187–227, tu s. 187.
14M. Wiśniewski, Marzenia o Wielkim Krakowie…, dz. cyt., s. 16.
15Tenże, Kraków miastem modernizmu. Wprowadzenie, s. 6–9, tu s. 8.
16Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945, red. J. Purchla, Kraków 2022.
17M. Wiśniewski, Kraków miastem modernizmu…, dz. cyt., s. 7.
18Por. A. Cymer, Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji, Warszawa 2024.
19Zob. chociażby opisy nowego skrzydła Biblioteki Jagiellońskiej (trasa Aleja Trzech Wieszczów, s. 172), budynku mieszkalnego autorstwa R. Loeglera, E. Fitzke, W. Dobrzańskiego i M. Szymanowskiego (trasa Wzdłuż Wisły /Dębniki /Kazimierz /Podgórze, s. 295) czy Bramy do Miasta Zmarłych (trasa Nowa Huta, s. 235).
20Zob. chociażby artykuły pojawiające się na portalach i w mediach społecznościowych takich inicjatyw, jak Tu Było Tu Stało https://www.tubylotustalo.pl.
21Wykład inauguracyjny został wygłoszony 21 V 2014. Zob. J.L. Cohen, Architecture, Modernity, Modernization, przeł. L. Libbrecht, Paris 2020. <https://books.openedition.org/cdf/9512#anchor‑fulltext> [dostęp: 11.05.2024].
Bibliografia
- Batko A., Zakopane. Inwentaryzacja nowoczesności. Przewodnik po sztuce w przestrzeni miasta, Zakopane 2021.
- Cohen J.L., Architecture, Modernity, Modernization, przeł. L. Libbrecht, Paris 2020. <https://books.openedition.org/cdf/9512#anchor‑fulltext> [dostęp: 11.05.2024].
- Cymer A., Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji, Warszawa 2024.
- Fabiański M., J. Purchla, Architektura Krakowa. Przewodnik, Kraków 2000.
- Modernizm, socrealizm, socmodernizm, postmodernizm. Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku, red. D. Leśniak‑Rychlak, M. Wiśniewski, M. Karpińska, Kraków 2022.
- Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945, red. J. Purchla, Kraków 2022.
- Purchla J., Urbanistyka, architektura i budownictwo, w: Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1918–1939, t. 4, red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, Kraków 1997, s. 149–189.
- Socrealizmy i modernizacje, red. A. Sumorok, T. Załuski, Łódź 2017.
- Sumorok A., Socrealizm od środka. Design, sztuka wnętrza i modernizacja, „Artium Quaestiones” 2021, nr 32..
- Sumorok A., Socrealizm i socrealizmy. Architektura wnętrz w Polsce 1949–1956, Łódź 2021.
- Włodarczyk M., Modernizm 1956–1970 w Krakowie. Uwarunkowania. Przykłady. Dziedzictwo, Kraków 2019.
- Zbroja B., Architektura międzywojennego Krakowa 1918–1939. Budynki, ludzie, historia, Kraków 2014.
