EDYTORIAL: BEHIND A PANE OF THIN GLASS
Szymon Zakrzewski
Karolina Kolenda
FROM TOTALITARIAN IMAGINATION TO SUSTAINABLE FUTURE: EMPLOYING ARTIFICIAL INTELLIGENCE AS A TOOL FOR “REDESIGNING” SOCIALIST REALIST ARCHITECTURE IN NOWA HUTA
1Por. np. Kłopotliwe dziedzictwo? Architektura Trzeciej Rzeszy w Polsce, red. J. Purchla, Ż. Komar, Kraków 2020.
2Pojęcia „trudne” dziedzictwo używa np. Sharon Macdonald (Difficult Heritage: Negotiating the Nazi Past in Nuremberg and Beyond, London–New York 2009).
3Por. Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945, red. J. Purchla, Kraków 2022.
4J. Purchla, Architektura Trzeciej Rzeszy w Polsce – dziedzictwo kłopotliwe?, w: Kłopotliwe dziedzictwo?, dz. cyt., s. 11.
5 J.E. Tunbridge, G.J. Ashworth, Dissonant Heritage: The Management of the Past as a Resource in Conflict, Chichester 1996, s. 56.
6J. Purchla, Od redakcji, „Herito” 2019–2020, nr 37–38, s. 1.
7M. Murawski, Kompleks Pałacu. Życie społeczne stalinowskiego wieżowca w kapitalistycznej Warszawie, Warszawa 2015, s. 80–81.
8Por. Wnioski Ogólnopolskiej Narady Architektów, „Architektura” 1956, nr 5, s. 122–123.
9M. Murawski, dz. cyt., s. 25.
10T. Ptaszycki, Nowa Huta, oprac. M. Wiśniewski, w: Teksty modernizmu. Antologia polskiej teorii i krytyki architektury 1918–1981, t. 1: Źródła, red. D. Jędruch, M. Karpińska, D. Leśniak‑Rychlak, Kraków 2018, s. 181.
11Artykuł powstał w wyniku realizacji projektu badawczego nr 2023/05/Y/HS6/00117, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach programu ENUTC (JPI Urban Europe), nr grantu 101003758.
12Strona projektu: <https://unloc.uken.krakow.pl/o‑projekcie/>.
13Por. np.: D. Sudjic, Kompleks gmachu. Architektura władzy, przeł. A. Rasmus‑Zgorzelska, Warszawa 2015; Power and Architecture: The Construction of Capitals and the Politics of Space, red. M. Minkenberg, New York–Oxford 2014; On Power in Architecture: From a Materialistic, Phenomenological, and Post‑Structuralist Perspective, red. M. Kurir, London–New York 2025.
14A. Tinniswood, Visions of Power: Ambition and Architecture from Ancient Rome to Modern Paris, London 1998, s. 148–160.
15K. Dovey, Framing Places: Mediating Power in Built Form, London–New York 1999, s. 68.
16D. Sudjic, dz. cyt., s. 21.
17Tamże.
18T. Kirk, Metafizyka i erotyka. Trwanie ideologii faszyzmu w przestrzeni publicznej, „Autoportret” 2008, nr 1(22), s. 5–11.
19K. Stefański, Socrealizm. Architektura polska 1949–1956, Łódź 2024, s. 72.
20V. Bass, Paradoksy socrealizmu. Architekt a władza w stalinowskim ZSRR, „Autoportret” 2008, nr 1(22), s. 13.
21Tamże, s. 14.
22Tamże, s. 15–16.
23E. Goldzamt, Architektura zespołów śródmiejskich i problem dziedzictwa, Warszawa 1956, s. 81.
24M. Wolfová, H. Ševčíková, E. Rykalová, R. Fabian, Signs of a Totalitarian System in Architecture of Socialist Realism, „Advanced Engineering Forum” 2014, nr 12, s. 73.
25Cyt. za: D. Leśniak‑Rychlak, Kształt przyszłości. O nowoczesności w architekturze czasu socrealizmu i odwilży, w: Teksty modernizmu. Antologia polskiej teorii i krytyki architektury 1918–1981, t. 2: Eseje, red. D. Jędruch, M. Karpińska, D. Leśniak‑Rychlak, Kraków 2018, s. 233.
26A. Kalashnikov, Historicist Architecture and Stalinist Futurity, „Slavic Review” 2020, t. 79, nr 3, s. 596.
27T. Ptaszycki, dz. cyt., s. 182.
28K. Lebow, Unfinished Utopia: Nowa Huta, Stalinism, and Polish Society 1949–1956, Ithaca–London 2013, s. 2.
29D. Crowley, Stalinist Architecture, „Journal of Design History” 1993, t. 6, nr 2, s. 143.
30M. Wolfová, H. Ševčíková, E. Rykalová, R. Fabian, dz. cyt., s. 75.
31Tamże.
32W. Komorowski, Ochrona dziedzictwa urbanistyki i architektury Nowej Huty z lat 1949–1959, „Wiadomości Konserwatorskie” 2017, nr 49, s. 157.
33K. Janas, Tożsamość terytorialna mieszkańców i wartościowanie przestrzeni Nowej Huty, Kraków 2013, s. 305 [mps pracy doktorskiej].
34Dowodzą tego badania przeprowadzone w grupie czterystu respondentów w listopadzie 2019 roku, których wyniki są opisane w: M. Żemła, R. Woronkiewicz, Znaczenie stereotypów w postrzeganiu atrakcyjności Nowej Huty dla odwiedzających i mieszkańców, „Przedsiębiorczość – Edukacja” 2021, nr 17(2), s. 92–104.
35P. Bernstein, Machine Learning: Architecture in the Age of Artificial Intelligence, London 2022, s. 8.
36Tamże, s. 28.
37Dane na podstawie raportu powstałego w ramach projektu „UnLoc”: D. Filipiak, J. Sobiczewska, D. Mizera i in., WP5 Report: Generative Computer Vision for Reimagining Architecture of Power, Kraków 2024, s. 15.
38W ramach projektu „UnLoc” wywiady w Krakowie przeprowadzało grono socjologów związanych z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej: Paulina Rojek‑Adamek, Aldona Guzik, Mikołaj Kania, Agnieszka Dzidek, Karolina Jeleń.
39Ogólne wnioski z wywiadów przeprowadzonych w maju 2025 roku stanowiły punkt odniesienia dla uczestników warsztatów twórczych, zorganizowanych w ramach projektu „UnLoc” w Krakowie 19–23 maja 2025 roku. Rezultaty działań artystyczno‑projektowych będą prezentowane w formie wystaw w Krakowie i w Rydze jesienią 2025 roku.
40„Ostalgia” – słowo łączące Ost (z niemieckiego „wschód”) i nostalgię – oznacza w zakresie turystyki i przemysłu dziedzictwa popularność krajów byłego bloku wschodniego jako turystycznych destynacji, jak i sentymentalne mentalne powroty do „starych dobrych czasów” socjalizmu. Por. M.A. Murzyn, Heritage Transformation in Central and Eastern Europe, w: The Ashgate Research Companion to Heritage and Identity, red. B. Graham, P. Howard, Aldershot 2008, s. 336–337.
41Por. A. Kuczyńska‑Zonik, Dissonant Heritage: Soviet Monuments in Central and Eastern Europe, w: Historical Memory of Central and East European Communism, red. A. Mrozik, S. Holubec, New York 2018 [e‑book].
Bibliografia
- Bass V., Paradoksy socrealizmu. Architekt a władza w stalinowskim ZSRR, „Autoportret” 2008, nr 1(22).
- Bernstein P., Machine Learning: Architecture in the Age of Artificial Intelligence, London 2022.
- Crowley D., Stalinist Architecture, „Journal of Design History” 1993, t. 6, nr 2.
- Dovey K., Framing Places: Mediating Power in Built Form, London–New York 1999.
- Goldzamt E., Architektura zespołów śródmiejskich i problem dziedzictwa, Warszawa 1956.
- Janas K., Tożsamość terytorialna mieszkańców i wartościowanie przestrzeni Nowej Huty, Kraków 2013 [mps pracy doktorskiej].
- Kalashnikov A., Historicist Architecture and Stalinist Futurity, „Slavic Review” 2020, t. 79, nr 3.
- Kirk T., Metafizyka i erotyka. Trwanie ideologii faszyzmu w przestrzeni publicznej, „Autoportret” 2008, nr 1(22).
- Komorowski W., Ochrona dziedzictwa urbanistyki i architektury Nowej Huty z lat 1949–1959, „Wiadomości Konserwatorskie” 2017, nr 49.
- Kuczyńska‑Zonik A., Dissonant Heritage: Soviet Monuments in Central and Eastern Europe, w: Historical Memory of Central and East European Communism, red. A. Mrozik, S. Holubec, New York 2018.
- Leśniak‑Rychlak D., Kształt przyszłości. O nowoczesności w architekturze czasu socrealizmu i odwilży, w: Teksty modernizmu. Antologia polskiej teorii i krytyki architektury 1918–1981, t. 2: Eseje, red. D. Jędruch, M. Karpińska, D. Leśniak‑Rychlak, Kraków 2018.
- Lebow K., Unfinished Utopia: Nowa Huta, Stalinism, and Polish Society 1949–1956, Ithaca–London 2013.
- Macdonald S., Difficult Heritage: Negotiating the Nazi Past in Nuremberg and Beyond, London–New York 2009.
- Murawski M., Kompleks Pałacu. Życie społeczne stalinowskiego wieżowca w kapitalistycznej Warszawie, Warszawa 2015.
- Murzyn M.A., Heritage Transformation in Central and Eastern Europe, w: The Ashgate Research Companion to Heritage and Identity, red. B. Graham, P. Howard, Aldershot 2008.
- Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945, red. J. Purchla, Kraków 2022.
- On Power in Architecture: From a Materialistic, Phenomenological, and Post‑Structuralist Perspective, red. M. Kurir, London–New York 2025.
- Power and Architecture: The Construction of Capitals and the Politics of Space, red. M. Minkenberg, New York– Oxford 2014.
- Ptaszycki T., Nowa Huta, oprac. M. Wiśniewski, w: Teksty modernizmu. Antologia polskiej teorii i krytyki architektury 1918–1981, t. 1: Źródła, red. D. Jędruch, M. Karpińska, D. Leśniak‑Rychlak, Kraków 2018.
- Purchla J., Architektura Trzeciej Rzeszy w Polsce – dziedzictwo kłopotliwe?, w: Kłopotliwe dziedzictwo? Architektura Trzeciej Rzeszy w Polsce, red. J. Purchla, Ż. Komar, Kraków 2020
- Purchla J., Od redakcji, „Herito” 2019–2020, nr 37–38, s. 1.
- Stefański K., Socrealizm. Architektura polska 1949–1956, Łódź 2024.
- Sudjic D., Kompleks gmachu. Architektura władzy, przeł. A. Rasmus‑Zgorzelska, Warszawa 2015.
- Tinniswood A., Visions of Power: Ambition and Architecture from Ancient Rome to Modern Paris, London 1998.
- Tunbridge J.E., Ashworth G.J., Dissonant Heritage: The Management of the Past as a Resource in Conflict, Chichester 1996.
- Wnioski Ogólnopolskiej Narady Architektów, „Architektura” 1956, nr 5.
- Wolfová M., Ševčíková H., Rykalová E., Fabian R., Signs of a Totalitarian System in Architecture of Socialist Realism, „Advanced Engineering Forum” 2014, nr 12.
- Żemła M., Woronkiewicz R., Znaczenie stereotypów w postrzeganiu atrakcyjności Nowej Huty dla odwiedzających i mieszkańców, „Przedsiębiorczość – Edukacja” 2021, nr 17(2), s. 104.
Karolina Kolenda
is an art historian and a scholar of English studies, educated at the Jagiellonian University. She works as an assistant professor at the Institute of Art and Design, University of the National Education Commission in Kraków. Her research interests include contemporary art and architecture, landscape studies, ecocriticism, and the blue humanities. She is the author of the books Na (nie) swojej ziemi. Tożsamość kulturowa i sztuka w Wielkiej Brytanii po 1945 (2016) and Englishness revisited: contemporary literary representations of English national and cultural identity (2019). She has co-edited the volume Świat przestawiony. Rekonfiguracje przestrzeni pamięci krakowskiego Kazimierza (2021).
ORCID: 0000-0001-6749-0399
