Marta Anna Raczek‑Karcz
ABOUT THE IN-BETWEEN: AN ANALYSIS OF COOPERATIVE PRACTICES DEVELOPED BETWEEN GRAPHIC DESIGNERS AND AI TOOLS EXEMPLIFIED BY MARIUSZ FILIPOWICZ’S PROJECTS

1 D. Moulon, Art beyond digital, Brescia 2018, s. 334.

2  M.A. Raczek‑Karcz, Ach ten druk płaski! – czyli o przypadkach, które lubią się powtarzać, w: Wielość w jedności. Litografia i techniki druku płaskiego w Polsce po 1900 roku, red. B. Chojnacka, Bydgoszcz 2015, s. 40–49.

3 Łącznie z kluczowymi dla Benjamina mechanizmami powiększenia (uczynienia z detalu samoistnego obrazu – por. sztychy Cherubina Albertiego z 1577 roku) i pomniejszającego zdystansowania (por. sztychy Domenica Cunega wykonane we współpracy z master printerem Vincentem Dolcibenem w latach 1772–1834: ). Szerzej w: J. La Belle, Michelangelo’s Sistine frescoes and Blake’s 1795 color‑printed drawings: A study in structural relationship, „Blake. An Illustrated Quarterly” 1980, t. 14, nr 2, s. 68–69).

4 W tym miejscu warto przywołać bardzo znamienny pod tym względem przykład publikacji Petera Galassiego zatytułowanej Before photography: Painting and the invention of photography, New York 1981, do której powrócę w dalszej części niniejszego tekstu. Jeszcze bardziej znamienny jest fakt, że dystrybutorem tej publikacji było New York Graphic (sic!) Society.

5 F. Nake, Georg Nees & Harold Cohen. Re:tracing the origins of digital media, w: Digital art through the looking glass. New strategies for archiving, collecting and preserving in digital humanities, red. O. Grau, J. Hoth, E. Wandl‑Vogt, Donau 2019, s. 27–48.

6 D. Moulon, dz. cyt., zwłaszcza rozdział Beyond digital, s. 265–326.

7 P. Galassi, dz. cyt., s. 29.

8  E.L. Eisenstein, Printing press as an agent of change, Cambridge 1980.

9 Autorka miała przyjemność współpracować z Friederem Nakem podczas niemieckiej odsłony Międzynarodowego Triennale Grafiki w Krakowie, realizowanego wspólnie przez Stowarzyszenie Międzynarodowe Triennale Grafiki w Krakowie i Horst‑Jenssen Museum w Oldenburgu w latach 2010 i 2013. Oboje także uczestniczyliśmy w sympozjum naukowym pod hasłem „Matrix”, zorganizowanym podczas austriackiej odsłony Międzynarodowego Triennale Grafiki w Krakowie, która odbyła się w Wiedniu w 2010 roku i której pokłosiem jest numer monograficzny rocznika „im:print. Journal of the Current State of Printmaking”. W numerze z 2010 roku ukazał się artykuł autorki Liquid boundaries of liquid works. Intermedia activities creating transmedia reception, odnoszący się do nowych sposobów funkcjonowania projektów graficznych na pograniczu wytworów materialnych i działań wirtualnych, oraz artykuł Friedera Nakego Printing plates and pixel matrix. The mechanization of memory, który jest doskonałym dowodem na to, że Nake miał pełną świadomość tego powinowactwa, a jednak odwoływał się do tego wyłącznie na forum sztuk graficznych, podczas gdy w pozostałych tekstach całkowicie ignorował istnienie tego typu powiązań.

10 F. Nake, dz. cyt., s. 29.

11 Tamże.

12 Edycyjność, czyli wykonywanie określonej liczby odbitek z jednej matrycy, jest procesem graficznym, ale jego głównym celem nie jest działanie artystyczne, lecz praktyka ekonomiczna.

13 Rafał Bujnowski w latach 1995–2000 studiował na Wydziale Grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, jest jej absolwentem. Warto dodać, że artysta nigdy nie kształcił się na jakimkolwiek wydziale malarstwa.

14 I znowu należy zaznaczyć, że epokę reprodukcji technicznej ustanowiło medium druku, a nie fotografia. Reprodukcja techniczna była bowiem opozycją dla reprodukcji manualnej – wykonywanej zarówno kiedyś, jak i dzisiaj, przez wielu twórców, kopiujących samych siebie bądź innych.

15 Jednym z najbardziej bezmyślnych stwierdzeń zawartych w tym artykule jest to stwierdzające, że: „W tworzeniu kolejnych obrazów papieża jest coś mechanicznego, a więc bezmyślnego, pozbawionego refleksji”. Otóż to właśnie tworzenie kolejnej kopii papieża stanowi zapis refleksji – nad samym papieżem, nad jego wizerunkami, nad ich nieustanną nadprodukcją, a także nad niedostatkami manualnego kopiowania i przewagą w tym zakresie powielania mechanicznego. Mechaniczne u Sienkiewicza równa się bezmyślne, co trąci nieco postawą właściwą być może dla szkoły frankfurckiej, ale zupełnie nieprzystawalną do realiów XXI wieku. K. Sienkiewicz, Rafał Bujnowski, „Schemat malowania papieża”, Culture.pl,
marzec 2011, ostatnia aktualizacja: 9.06.2016, <https://culture.pl/pl/dzielo/rafal‑bujnowski‑schemat‑malowania‑papieza> [dostęp: 11.12.2025].

16 Ch. Boros, w: Rafał Bujnowski. Polityka obrazów. Wybrane prace z lat 1999–2013, Warszawa 2013, s. 198.

17 B. Escribano Belmar, J.R. Alcalá Mellando, The artistic contribution of electrographic practices to the archeology of electronic art, w: O. Grau, J. Hoth, E. Wandl‑Vogt, Digital art, dz. cyt., s. 61.

18 Por. Mail art czyli sztuka poczty: Muzeum Narodowe w Warszawie, kwiecień–sierpień 1991, oprac. D. Folga‑Januszewska, P. Rypson, Warszawa 1991.

19 B. Escribano Belmar, J.R. Alcalá Mellando, dz. cyt., s. 62.

20 Używają przy tym sformułowania engraver, co automatycznie identyfikuje także techniki, którymi najczęściej się posługiwała.

21 Z wyłączeniem technik odlewniczych, które jednak – poza starożytną Grecją – nie były dominujące i zdecydowanie przedkładano nad nie rzeźbienie przy pomocy wykuwania i wyrzeźbienia form z rozmaitych materiałów.

22 D. Moulen, dz. cyt., s. 303.

23 Zamieszczone w niniejszym tekście wypowiedzi artysty pochodzą wyłącznie z dwóch rozmów, które autorka odbyła z Mariuszem Filipowiczem, zarejestrowanych w cyfrowym formacie audio. Rozmowa pierwsza odbyła się 30 maja 2025 roku w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, z którą artysta jest zawodowo związany, rozmowa druga – 26 listopada 2025 roku w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

24 M. Filipowicz, rozmowa pierwsza.

25 Tamże.

26 F. Nake, dz. cyt., s. 40.

27 M. Filipowicz, rozmowa pierwsza. Należy zaznaczyć, że w kwestiach technicznych Filipowiczowi pomagał Roman Przylipiak.

28  E.J. Miller, B.A. Steward, Z. Witkower, C.A.M. Sutherland, E.G. Krumhuber, A. Dawel, AI hyperrealism: Why AI faces are perceived as more real than human ones, „Psychological Science” 2023, t. 34, nr 12, s. 1390.

29 DrNoze, Thibault Brunet: Vice City, 2 maja 2014, <https://www.foxylounge.com/Thibault‑brunet‑Vice‑City> [dostęp: 30.11.2025].

30 M. Filipowicz, rozmowa druga.

31 Tamże.

32 Andrzej Hoffman, wypowiedź podczas wernisażu 8. Biennale Piotrkowskiego, 18 października 2025, Galeria Ośrodka Działań Artystycznych, Piotrków Trybunalski.

33 M. Filipowicz, rozmowa druga.

34 M. Filipowicz, rozmowa pierwsza.

35 Tamże.

36 Tamże.

37 M. Filipowicz, rozmowa druga.

38 Tamże.

39 P. Lunenfeld, The digital dialectic: New essays on new media, Cambridge MA 2000, s. 7.

40 Tamże.

41 Tamże, s. 10.