Agata Szydłowska
VERNACULAR OBJECTS, VERNACULAR PRACTICES: EXPANDING THE FIELD OF DESIGN HISTORY

1J. Kuciel‑Frydryszak, Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Warszawa 2023.

2K. Pobłocki, Chamstwo, Wołowiec 2022.

3A. Leszczyński, Ludowa historia Polski, Warszawa 2020.

4M. Rauszer, Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich, Warszawa 2020; tenże, Siła podporządkowanych, Warszawa 2021.

5M. Madejska, Aleja włókniarek, Wołowiec 2019.

6R. Rak, Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli, Warszawa 2019.

7Oczywiście w ramach „nieinteligenckiej większości” mieści się nie tylko poniżej zdefiniowany „lud”, ale także pozostałości arystokracji i mieszczaństwa, nowe grupy społeczne, takie jak „nuworysze”, zamożni funkcjonariusze państwowi, czy majętni przedstawiciele takich zawodów, jak prawnik bądź lekarz. W tym ujęciu jednak podkreślenie „nieinteligenckości” jest o tyle ważne, że w dominującej narracji o historii polskiego wzornictwa są reprezentowane przede wszystkim przedmioty i wnętrza mieszczące się w kanonie inteligenckiego smaku (przede wszystkim modernistyczne, ale także specyficznie zabytkowe czy rustykalne). Tym samym poza nawias zainteresowania historyczek i historyków dizajnu trafiają przedmioty zarówno użytkowane przez klasy ludowe (osoby pochodzenia chłopskiego, robotników), jak i „mieszczańskie” czy ostentacyjnie luksusowe.

8A. Szydłowska, Futerał. O urządzaniu mieszkań w PRL‑u, Wołowiec 2023.

9Zob. H. Zinn, Ludowa historia Stanów Zjednoczonych. Od roku 1492 do dziś, przeł. A. Wojtasik, Warszawa 2016. Przymiotnik „ludowy” jest oczywiście problematyczny, gdyż w języku polskim odsyła do skojarzeń ze wsią (np. „sztuka ludowa” rozumiana jako twórczość mieszkańców wsi). Oryginalny tytuł książki Howarda Zinna brzmi A People’s History of the United States. W polskim przekładzie bardziej pojemne angielskie słowo people zostało przetłumaczone jako „lud”.

10Dizajn, wymiennie z projektowaniem i wzornictwem, definiuję jako działalność inherentnie związaną z nowoczesnym podziałem pracy, polegającą na planowaniu czegoś, co następnie ma być wyprodukowane (przez kogoś innego).

11Zob. m.in. K. Fallan, Design History. Understanding Theory and Method, London–New York 2010.

12Albo trudno byłoby szukać ich w jakichkolwiek domach, gdyż poczesne miejsce w tak ujętej historii wzornictwa zajmują unikaty, a nawet niewdrożone prototypy, co łatwo zaobserwować na przykładzie historii polskiego dizajnu, w której stabilne miejsce zajmują chociażby prototypy krzeseł projektowanych w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego, próżno zaś szukać bardzo popularnych tanich mebli z Centrali Handlowej Przemysłu Drzewnego.

13K. Chmielewska, Lud w perspektywie, perspektywa ludu, „Teksty Drugie” 2021, nr 5, s. 294.

14Tamże, s. 296–297.

15 J.A. Walker, Design History and the History of Design, London 1989, s. 58–73.

16Podmioty nie‑ludzkie nie należą oczywiście do „ludu”, lecz ich losy są splątane z historiami ludowymi, dlatego w moim mniemaniu szerokie rozpatrywanie splotów czy sieci ludzko‑nie‑ludzkich może wnieść istotny wkład do projektu „ludowej historii dizajnu”. Jak bowiem podkreślają ekonomista Raj Patel i historyk Jason W. Moore, kapitalizm opiera się na eksploatacji „tanich rzeczy”, w tym taniej natury i taniej pracy, przy czym kategoria „natury” może mieścić w sobie zarówno rośliny uprawne, jak i uprawiających je podporządkowanych Innych. Zob. R. Patel, J.W. Moore, Historia świata w siedmiu tanich rzeczach. Przewodnik po kapitalizmie, naturze i przyszłości naszej planety, przeł. J. Bednarek, A. Opara, Warszawa 2025.

17Zob. m.in. B. Latour, Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora‑sieci, przeł. A. Derra, K. Abriszewski, Kraków 2010. Teoria aktora‑sieci wywodzi się od studiów nad nauką i technologią, szczególnie badań nad laboratoriami. Zakłada ona analizę równorzędnych ludzkich i nie‑ludzkich aktorów (czyli czynników sprawczych), którzy oddziałują na siebie nawzajem, tworząc sieci. Równorzędność oznacza, że czynniki zarówno ludzkie, jak i pozaludzkie (np. odmiana bawełny czy wynalazek technologiczny) mogą mieć taką samą sprawczość jak czynniki ludzkie.

18W. Johnson, River of Dark Dreams. Slavery and Empire in the Cotton Kingdom, Cambridge 2017; S. Beckert, Empire of Cotton. A Global History, New York 2014.

19S. Beckert, dz. cyt., s. 90–92.

20P. Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, przeł. P. Biłos, Warszawa 2022.

21A. Szydłowska, Życie rzeczy i życie z rzeczami. Jak badać urządzanie mieszkań w PRL‑u?, „Formy” 2024, nr 23, https://formy.xyz/artykul/zycie‑rzeczy‑i‑zycie‑z‑rzeczami‑jak‑badac‑urzadzanie‑mieszkan‑w‑prl‑u/[dostęp: 25.04.2025].

22Cyt. za: D. Batchelor, Chromophobia, London 2000, s. 112.

23A. Loos, Ornament i zbrodnia, w: tegoż, Ornament i zbrodnia. Eseje wybrane, przeł. A. Stępnikowska‑Berns, Warszawa 2013, s. 133–143.

24Cyt. za: J.M. Woodham, Twentieth‑Century Design, Oxford–New York 1997, s. 33.

25M. Droste, Bauhaus 1919–1933. Reforma y vanguardia, Köln 2006, s, 63–65.

26J. Freeman, The Making of the Modern Kitchen. A Cultural Historu, Oxford–New York 2004, s. 38–41.

27A. Szydłowska, „Meblościanka”, Bogusława i Czesław Kowalscy, Culture.pl, 2017, <https://culture.pl/pl/dzielo/mebloscianka‑boguslawa‑i‑czeslaw‑kowalscy> [dostęp: 22.06.2025].

28Zob. m.in. A. Midal, Design by Accident. For a New History of Design, Berlin 2019, s. 121–122.

29Rzeczy pospolite. Polskie wyroby 1899–1999, kuratorka: Czesława Frejlich, Muzeum Narodowe w Warszawie, 19 maja – 13 sierpnia 2000 roku.

30Rzeczy pospolite: polskie wyroby 1899–1999, red. Cz. Frejlich, Olszanica–Kraków 2001.

31W przeciwieństwie do komplementarnej książki pod redakcją tej samej autorki, czyli późniejszych Rzeczy niepospolitych (Rzeczy niepospolite. Polscy projektanci XX wieku, red. Cz. Frejlich, Kraków 2013).

32 A.M. Tosiek, P. Wielgosz, Sprawa chłopska a mainstream, „Czas Kultury” 2022, nr 4, <https://czaskultury.pl/artykul/sprawa‑chlopska‑a‑mainstream/> [dostęp: 16.04.2025].

33K. Pobłocki, dz. cyt., s. 315.

34Jak choćby wybitni polscy projektanci grafiki Karol Śliwka czy Roman Cieślewicz – obaj pochodzący ze wsi.

35Duch indywidualnej przemyślności i pomysłowości stał się także przedmiotem zainteresowania architektów i krytyków kwestionujących ortodoksję modernizmu. Zob. C. Jencks, N. Silver, Adhocism. The Case for Improvisation, Cambridge–London 2013.

36Zob. Ł. Skąpski, Maszyny. „Samy” z Podhala, Kraków 2009.

37M. Krajewski, Niewidzialne miasto – uspołeczniająca moc fotografii, w: Niewidzialne miasto, red. M. Krajewski, Warszawa 2012, s. 11.

38M. Podgórski, O ekonomii i reklamie handmade oraz towarzyszącym im porządku społecznym. Kontury kultury obocznej, w: Niewidzialne miasto, dz. cyt., s. 136–137.

39Zob. A. Szydłowska, Od solidarycy do TypoPolo. Typografia a tożsamości zbiorowe w Polsce po roku 1989, Wrocław 2018, s. 17–89.

40M. Heßler, The Frankfurt Kitchen. The Model of Modernity and the ‘Madness’ of Traditional Users, 1926 to 1933, w: Cold War Kitchen. Americanization, Technology, and European Users, red. R. Oldenziel, K. Zachmann, Cambridge, MA–London 2009, s. 174.

41Zob. A. Szydłowska, Futerał, dz. cyt., s. 342–357.

42Zob. m.in. E. Klekot, Samofolkloryzacja. Współczesna sztuka ludowa z perspektywy krytyki postkolonialnej, „Kultura Współczesna” 2014, nr 1, s. 86–99; J. Jedlicki, Polskie koncepcje kultury rodzimej (1900–1939), „Kultura i Społeczeństwo” 1991, nr 2, s. 33.

43E. Klekot, Kłopoty ze sztuką ludową. Gust, ideologie, nowoczesność, Gdańsk 2021.

44Dwie dusze twórcy ludowego, kuratorki: Ewa Klekot, Amudena Rutkowska, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 5 listopada 2024 –
9 listopada 2025 roku.

45P. Korduba, Ludowość na sprzedaż. Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego, Cepelia, Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 2013.

46Zob. m.in. K. Stańczak‑Wiślicz, Household as a Battleground of Modernity: Activities of the Home Economics Committee Affiliated to the League of Women (1957–80), „Acta Poloniae Historica” 2017, s. 123–150.

47Pierwsze wydanie: The Design History Reader, red. G. Lees‑Maffei, R. Houze, Oxford–New York 2010; drugie wydanie: The Design History Reader, red. G. Lees‑Maffei, R. Houze, London–New York–Dublin 2025.

48Decentering Whiteness in Design History Resources, <https://www.designhistorysociety.org/news/view/decentering‑whiteness‑in‑design‑history‑resources?fbclid=IwAR0FYfUGaQUQ11D‑wUf_Uc9rKb_ApOzdj_BQvT59rEsfq3URso5ZbiBZC1k» [dostęp: 20.04.2025].

49BIPOC Design History, <https://bipocdesignhistory.com/> [dostęp: 5.05.2025].

50Zob. m.in. A. Forty, Objects of Desire. Design & Society from Wedgwood to IBM, New York 1986, s. 156–181.

51Zob. J. Bellamy Foster, The Return of Nature. Socialism and Ecology, s. 47–68.