Karolina Jakaitė
THE PHANTASMAGORICAL VISUAL JOURNAL OF THE LITHUANIAN GRAPHIC DESIGNER ARVYDAS KAŽDAILIS OF THE LATE 1960s AS A MANIFESTO OF LIFE AND ARTISTIC PRACTICE

1Arvydas Každailis stworzył ponad sześćdziesiąt herbów litewskich miast i miasteczek, wielki herb państwowy Litwy (1991–2004), flagę Prezydenta Republiki Litewskiej (1993) i historyczną flagę państwową Litwy (2010).

2Wywiad Karoliny Jakaitė z Arvydasem Každailisem, 31 lipca 2025 roku, Senadvaris, nagranie w archiwum autorki. Pragnę wyrazić głęboką wdzięczność Arvydasowi Každailisowi, który powierzył mi swój wizualny dziennik.

3W 2019 roku zwróciłam się z prośbą o publikację dwóch plakatów Arvydasa Každailisa z wystawy Pabaltijo mados dizainas (Bałtyckie projektowanie mody) w 1968 roku, związanych z projektowaniem mody. W tym czasie zbierałam materiał do mojego długoletniego badania nad biurem Tara (<https://dizainofondas.lt/en/research/> [dostęp: 20.10.2025]).

4Po odwiedzeniu wystawy poświęconej Antanasowi Kazakauskasowi w Centrum Sztuki Graficznej w Wilnie Arvydas Každailis przesłał mi wspomnienia, które opublikowałam w książce Antanas Kazakauskas: everything is programmed (Vilnius 2022).

5Wywiad Karoliny Jakaitė z Arvydasem Každailisem, 31 stycznia 2023 roku, Wilno, nagranie w archiwum autorki.

6Szczególnie interesujące byłoby przeprowadzenie analizy porównawczej opartej na dokładnym zbadaniu ówczesnej polskiej prasy.

7Odbyło się kilka spotkań z autorem: 31 stycznia 2023 roku i 31 lipca 2025 roku.

8Arvydas Každailis urodził się w miasteczku Baisogala (rejon Radviliškis), Vincas Kisarauskas również pochodził z powiatu Baisogala, ze wsi Augmėnai.

9B. Buquet, Roman Cieslewicz et le visage: de l’effervescence pop à sa disparition, w: Visage et portrait, visage ou portrait, Nanterre 2010, s. 35–47; D. Crowley, Pop Effects in Eastern Europe under Communist Rule, <https://faktografia.com/2014/01/26/pop‑effects‑in‑eastern‑europe‑under‑communist‑rule/> [dostęp: 20.10.2025]; tenże, Applied fantastic (on the Polish Women’s League magazine ‘Ty i Ja’), <https://faktografiadotcom.files.wordpress.com/2011/09/tyija‑crowley.pdf> [dostęp: 20.10.2025]; tenże, Hands, Ears and Eyes. Humanism in Graphic Design in the 1950s and 1960s, <https://faktografia.com/2021/11/20/hands‑ears‑and‑eyes‑humanism‑in‑graphic‑design‑in‑the‑1950s‑and‑1960s/> [dostęp: 20.10.2025].

10P. Piotrowski, Why Were There No Great Pop Art Curatorial Projects in Eastern Europe in the 1960s?, w: Art in Transfer in the Era of Pop, red. A. Öhrner, Stockholm 2017, s. 21–35.

11W wypadku Antanasa Kazakauskasa udało się zidentyfikować pierwotne polskie źródła, które cytował – najczęściej przefotografowując oryginały i wklejając ich kolażowe fragmenty.

12Wywiad Karoliny Jakaitė z Arvydasem Každailisem, 31 lipca 2025 roku, Senadvaris, nagranie w archiwum autorki.

13Różne katedry Akademii Sztuk Pięknych w Wilnie chętnie podkreślają swoje jubileusze. W 2025 roku Katedra Grafiki symbolicznie obchodziła dwieście dwudziestą rocznicę powstania, organizując z tej okazji kilka retrospektywnych oraz współczesnych wystaw grafiki.

14R. Butvilaitė, Vilniaus dailės akademijos tapybos katedros istorijos štrichai, w: Vilniaus tapybos ir piešimo katedrai 225, Vilnius 2024, s. 15–16.

15Antanas Miškinis (1905–1983) – litewski poeta, znany w okresie międzywojennym, po pierwszej okupacji sowieckiej uczestnik Związku Walki o Wolność Litwy, od 1944 roku członek oddziału partyzanckiego Okręgu „Tauras”, w latach 1948–1956 więziony w syberyjskich łagrach.

16Ojciec artysty, Stasys Každailis (1905–1952), w 1940 roku został aresztowany przez Sowietów i przesłuchiwany w więzieniu NKWD w Kownie, następnie deportowany do Północno‑Peczorskiego Obozu Pracy jako więzień polityczny. Powrócił w 1947 roku, zmarł pięć lat później.

17W.C. Seitz, The Responsive Eye, New York 1965.

18Ty i Ja. Magazyn, grafika, zjawisko, red. J. Libera, A. Szydłowska, Warszawa 2024, s. 10–11.

19Wywiad Karoliny Jakaitė z Arvydasem Každailisem, 31 lipca 2025 roku, Senadvaris, nagranie w archiwum autorki.

20A. Každailis, About my study friend, w: Antanas Kazakauskas: everything is programmed, Vilnius 2022, s. 214.

21Tamże.

22M. Rouard‑Snowman, dz. cyt., s. 7.

23Tamże, s. 8.

24Wywiad Giedrė Jankevičiūtė z Arvydasem Každailisem, <https://archyvas.7md.lt/lt/2011‑03‑18/daile_2/norisi_nupaisyti_nuotyki_vaikams.html> [dostęp: 20.10.2025].

25A. Kisarauskaitė, dz. cyt.

26Według Aistė Kisarauskaitė w biennale uczestniczyło czterech litewskich grafików z pokolenia Arvydasa Každailisa: Saulė Kisarauskienė, Vincas Kisarauskas, Vladislovas Žilius i Rimtautas Gibavičius. To właśnie Rimtautas Gibavičius (1935–1993) jest uważany za autora jednych z pierwszych w litewskiej historii sztuki prac graficznych z elementami op‑artu – cykle Vandenų gyventojai (Mieszkańcy wód, 1964) i Pajacai (Pajace, 1965).

27I Międzynarodowe Biennale Plakatu w Warszawie, Warszawa 1968, s. 23.

28Juozas Galkus: plakatas, tapyba, heraldika, red. I. Korsakaitė, Vilnius 2005, s. 43.

29K. Jakaitė, dz. cyt., s. 88.

30P. Piotrowski, dz. cyt., s. 21–35.

31Arvydas Každailis: autentiškų ištakų ieškojimas, red. A. Andrijauskas, Vilnius 2023, s. 44.

32Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, Vilnius 1978, s. 438.

33Warto zaznaczyć, że niektórzy artyści mieli możliwość wyjazdu do wybranych krajów Europy Zachodniej w ramach wycieczek organizowanych przez Związek Artystów Plastyków, były to jednak raczej nieliczne wyjątki.

34Vincas Kisarauskas: žmogus ir laikas, red. S. Kisarauskienė, Vilnius 1999, s. 39–40. W przytoczonym fragmencie jest wspomniany Vladislovas Žilius (1939–2012), jeden z pierwszych w historii sztuki litewskiej artystów, którzy tworzyli abstrakcyjne kompozycje o cechach op‑artu.

35D. Crowley, Hands, Ears and Eyes, dz. cyt.

36Arvydas Každailis, dz. cyt., s. 48.

37Tamże, s. 10.

38Dekoracyjne panneau Žuvintas (1972) z bloków olchowych do kawiarni w miejscowości Simnas, Žydrasis kambarys (Niebieski pokój) dla Dziecięcej Biblioteki w dzielnicy Žirmūnai w Wilnie (1974) – niedawno odkryty i opracowany przez Deimę Žuklytė (w czasie kuratorowania przez nią wystawy zakupiony przez MO muziejus), Medžioklė (Polowanie) – dekoracyjne panele z brzozy w restauracji w miejscowości Varėna (1975), Vaikų vasaros žaidimai (Letnie zabawy dzieci, 1978) – w internacie imienia Antanasa Jonynasa.

39To tak, jakbyśmy śledzili profil współczesnego projektanta na Instagramie, który dokumentuje, co tworzy, dokąd podróżuje, co czyta, kogo obserwuje, czego słucha i czym się inspiruje.

40Pewne istotne okoliczności pojawiły się również w trakcie pisania tego tekstu. W chwili, gdy otrzymałam zaproszenie, miałam przy sobie ten rękopis, przygotowując się do jego sfotografowania. Latem 2025 roku, kiedy w końcu udało się umówić na wywiad, jechałam trasą z Wilna przez Ignalinę do Zarasai (jakby ta droga była zaznaczona na stronach tego dziennika). Rozmawialiśmy z Arvydasem Každailisem w Senadvarisie niedaleko Antalieptė, w autentycznej siedzibie rodzinnej Faustasa Kiršy, siedząc na krzesłach zaprojektowanych przez Eugenija Cukermana, pijąc herbatę w letnim deszczu, a w pocztówkach ze szkicownika brzmiały życzenia „udanych wakacji”.

41Autor przyznał, że chciał zniszczyć dziennik, uznając go za bezwartościowy i nikomu niepotrzebny.