Szymon Zakrzewski
PHANTASMAGORIAS OF DESIGN: ON CAPITALIST ENTANGLEMENTS AND DESIGN’S RELATIONSHIP TO SLAVERY IN THE EIGHTEENTH CENTURY

1Jak zauważają badacze, wynalazek Athanasiusa Kirchera przedstawiony na rycinach nie do końca pokrywa się z mechanizmem latarni magicznej. Jego aparat mógłby rzutować obraz tylko wtedy, gdy wizualne reprezentacje byłyby wytrawione na lustrach, a nie na szklanych przeźroczach. Za wynalazcę latarni magicznej uznaje się holenderskiego fizyka Christiaana Huygensa. Zob. P. Clee, Before Hollywood – from shadow play to the silver screen, New York 2005, s. 11–19.

2O. Grau, Pamiętajcie fantasmagorię! Osiemnastowieczna polityka iluzji i jej multimedialne życie po życiu, przeł. J. Walewska, „Sztuka i Filozofia” 2012, nr 41, s. 30.

3H. Böhme, Fetyszyzm i kultura. Inna teoria nowoczesności, przeł. M. Falkowski, Warszawa 2012, s. 288–289.

4M. Pensky, Method and time: Benjamin’s dialectical images, w: The Cambridge Companion to Walter Benjamin, red. D.S. Ferris, Cambridge 2004, s. 184.

5S. Buck‑Morss, The Dialectics of Seeing. Walter Benjamin and the Arcades, Cambridge, MA–London 1991, s. 81–82.

6T. Richards, Commodity Culture of Victorian England, Stanford 1990, s. 32.

7S. Buck‑Morss, Estetyka i anestetyka. Esej Waltera Benjamina o dziele sztuki przemyślany na nowo, przeł. A. Lipszyc, „Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej” 2018, nr 20, <https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/2018/20‑odmuzealnienie/estetyka‑i‑anestetyka> [dostęp: 19.08.2025].

8S. Buck‑Morss, The Dialectics of Seeing. Walter Benjamin and the Arcades, dz. cyt., s. 95, 293.

9W. Benjamin, Pasaże, przeł. I. Kania, Kraków 2005, s. 56.

10A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, przeł. O. Einfeld, S. Wolff, t. 1, Kraków 1927, s. 21.

11N. McKendrick, J. Brewer, J.H. Plumb, The Birth of a Consumer Society: The Commercialization of Eighteenth‑century England, Bloomington 1982, s. 1–2.

12Ł. Iwański, Narodziny społeczeństwa konsumpcyjnego, „Sensus Historiae” 2015, t. XVIII, nr 1, s. 136.

13M. Rosińska, Utopie dizajnu. Pomiędzy afirmacją a krytyką nowoczesności, Kraków 2020, s. 143.

14R. Tiedemann, Wprowadzenie, w: W. Benjamin, dz. cyt., s. 18.

15Ł. Zaremba, Władza nie patrzy, władza wizualizuje, „Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej” 2013, nr 1, <https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/2013/1‑widzialnosc‑rzeczy/wladza‑nie‑patrzy‑wladza‑wizualizuje> [dostęp: 19.08.2025].

16S. Giedion, Mechanization takes command: A contribution to anonymous history, Oxford 1948, s. 46–47.

17A. Smith, dz. cyt., s. 15–23.

18Tamże, s. 23.

19C. Kalita, Adam Smith: podział pracy i jego konsekwencje etyczno‑społeczne (użyteczność czy racjonalność?), „Doctrina. Studia Społeczno‑Polityczne” 2015, nr 12, s. 63.

20K. Marks, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. 1, Lipsk 1884, s. 848–850.

21<https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/akumulacja‑pierwotna‑kapitalu;3867115.html> [dostęp: 19.08.2025].

22M. Rediker, The Slave Ship. A Human History, New York 2007, s. 5. Wielka Brytania nie była jedynym krajem odpowiedzialnym za handel niewolnikami w tamtym okresie, ale dzięki uzyskanym uprawnieniom w 1713 roku (asiento de negros) miała ona monopol na sprzedaż niewolników do hiszpańskich kolonii. Wśród państw biorących udział w tym procederze należy wymienić także Francję, Portugalię, Hiszpanię czy Niderlandy.

23 C.P. Hill, British Economic and Social History, 1700–1975, London 1981, s. 59.

24E. Williams, Kapitalizm i niewolnictwo, Warszawa 1953, s. 32.

25M. Rediker, dz. cyt., s. 69–72.

26Tamże, s. 44–45.

27M. Foucault, Inne przestrzenie, przeł. A. Rejniak‑Majewska, „Teksty Drugie” 2005, nr 6, s. 125.

28Co ciekawe, mnogość powiązań sprawiła, że gdyby nie kapitał pozyskany w handlu z Indiami Zachodnimi, o mało co nie powstałaby maszyna parowa Jamesa Watta. Opus magnum, które zrewolucjonizowało brytyjski przemysł, powstało dzięki pomocy finansowej udzielonej przez Roberta Lowe’a, Charlesa Vere’a, Roberta Williamsa i Johna Jenningsa, późniejszych założycieli Williams Deacon’s Bank, których zyski pochodziły z handlu trójkątnego. Zob. E. Williams, dz. cyt., s. 102.

29Postrzeganie projektowania jako dziedziny, która ma na celu wyłącznie dobro społeczne, jest dalekie od prawdy, czego dowodzi Craig Martin (Deviant Design. The Ad Hoc, the Illicit, the Controversial, London 2022).

30Rocznie Liverpool zarabiał na samym handlu niewolnikami 300 tysięcy funtów szterlingów netto. W 1795 roku Liverpool stał się głównym ośrodkiem handlu niewolnikami, który zaopatrywał Anglię i Europę. E. Williams, dz. cyt., s. 49.

31K. Pobłocki, Kapitalizm. Historia krótkiego trwania, Warszawa 2017, s. 337–338.

32T. Hunt, Radical Potter. Josiah Wedgwood and the Transformation of Britain, London 2021, s. 2.

33N. McKendrick, J. Brewer, J.H. Plumb, dz. cyt., s. 103–104.

34T. Brylowe, Antiquity by Design: Re‑Mediating the Portland Vase, <https://romantic‑circles.org/praxis/antiquarianism/brylowe> [dostęp: 19.08.2025].

35A. Forty, Objects of Desire. Design & Society from Wedgwood to IBM, Petaluma 1986, s. 13–14, 16.

36A. Forty, dz. cyt., s. 24.

37Tamże, s. 30, 34.

38V. Margolin, World History of Design, t. 1, London 2015, s. 178.

39A. Forty, dz. cyt., s. 21.

40N. McKendrick, J. Brewer, J.H. Plumb, dz. cyt., s. 109–110.

41E. Wilhide, Historia designu, Warszawa 2017, s. 25.

42A. Forty, dz. cyt., s. 21.

43C.S. Hamilton, Hercules Subdued: The Visual Rhetoric of the Kneeling Slave, “Slavery & Abolition: A Journal of Slave and Post‑Slave Studies” 2013, t. 34, nr 4, s. 647.

44S. Margolin, And Freedom to the Slave”: Antislavery Ceramics, 1787–1865, <https://www.chipstone.org/article.php/39/Ceramics‑in‑America‑2002/> [dostęp: 19.08.2025].

45M. Guyatt, The Wedgwood Slave Medallion: Values in Eighteenth‑century Design, „Journal of Design History” 2000, t. 13, nr 2, s. 93.

46Tamże, s. 98.

47C.S. Hamilton, dz. cyt., s. 644–645.

48Tamże, s. 639.

49M. Rediker, dz. cyt., s. 308–309.

50Tamże, s. 311–326.

51H. Weston, The Politics of Visibility in Revolutionary France, w: A History of Visual Culture: Western Civilization from the 18th to the 21st Century, red. J. Kromm, S. Benforado Bakewell, Oxford 2010, s. 21.

52M. Guyatt, dz. cyt., s. 102.

53S. Buck‑Morss, Hegel, Haiti i historia uniwersalna, przeł. K. Bojarska, Warszawa 2014, s. 99–100.