Piotr Zawojski
EXPERIMENT/ATION – IN THE SHADOW OF FAILURE, WITH THE HOPE OF SUCCESS. AROUND LESZEK MOŻDŻER’S EXPERIMENTS

1Zob. P. Zawojski, Nim kamera znowu ruszy. Rozmowa ze Zbigniewem Rybczyńskim, w: tegoż: Wielkie filmy przełomu wieków. Subiektywny przewodnik, Kraków 2007, s. 263–278; tenże, Nie przegapić olśnienia. Piotr Zawojski rozmawia ze Zbigniewem Rybczyńskim, „Format” 2023, nr 91, s. 18–29.

2Tenże, Nim kamera znowu ruszy, dz. cyt., s. 276.

3A. Kaprow, Experimental Art, w: tegoż: Essays on the Blurring of Art and Life, red. J. Kelly, Berkeley–Los Angeles–London 2003, s. 66. Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie przekłady własne.

4Interesująco omawia te zagadnienia Łukasz Białkowski (Experiment and „Art Art”. From Uncertainty to Imitation, „Art Inquiry. Recherches sur les arts” 2020, t. XXII, s. 143–155). Autor wskazuje genealogię eksperymentowania artystycznego, poczynając od koncepcji „powieści eksperymentalnej” Émile’a Zoli i dowodząc, że w procesie historycznego rozwoju stał się on „specyficzną formą stylistyczną”, „stylem sztuki”, co paradoksalnie zbliża takie praktyki do „sztuki artystycznej”.

5J. Kutnik, Johna Cage’a Coś i Nic, „Literatura na Świecie” 1996, nr 1–2, s. 59. W tym numerze periodyku znalazły się tłumaczenia tak istotnych tekstów Cage’a, jak: 45’ dla prelegenta; O Robercie Rauschenbergu, artyście i jego dziele; Nieoznaczoność; Przeludnienie i sztuka. Niezwykłą różnorodność spojrzeń na dokonania Cage’a zawiera publikacja zbiorowa Cage. Człowiek. Dzieło. Paradoks pod redakcją Marka Chołoniewskiego i Barbary Boguni (Kraków 2014). Warto także przywołać jedyną bodaj monografię twórczości Cage’a napisaną przez polskiego autora – zob. J. Luty, John Cage. Filozofia muzycznego przypadku, Wrocław 2011.

6Zob. S. Wilson, Information Arts. Intersection of Art, Science, and Technology, Cambridge, MA–London 2002.

7A. Kaprow, dz. cyt., s. 74.

8Zob. J. Cage, Silence. Lectures and Writings, Middletown–Connecticut 1961.

9Tamże, s. 13. Szczegółową analizę historyczną i teoretyczną pierwszych trzech dekad twórczości eksperymentalnej samego Johna Cage’a w obszarach muzyki, sztuki i architektury przeprowadził Branden W. Joseph (Experimentations. John Cage in Music, Art, and Architecture, New York–London–Oxford–New Dehli–Sydney 2016).

10M. Nyman, Muzyka eksperymentalna. Cage i po Cage’u, przeł. M. Mendyk, Gdańsk 2011.

11Tamże, s. 11.

12Tamże.

13Ciekawe, choć skłaniające do polemiki, stanowisko w tej kwestii prezentuje Piotr Kędziora, który pisze, że „łączenie muzyki ambient z jej rzekomym twórcą, jakim miałby być Brian Eno” to poważny błąd (P. Kędziora, Ambient. Kultury słuchania i sposoby posługiwania się dźwiękiem, Warszawa 2024, s. 24). Inne podejście do roli Eno w kształtowaniu się „muzaka w wersji avant‑garde” prezentuje Sławomira Makomaska (Muzyka na peryferiach uwagi. Od „musique d’ameublement” do audiomarketingu, Warszawa 2021, s. 155–183).

14B. Eno, Przedmowa, w: M. Nyman, dz. cyt., s. 8.

15Tenże, Sculpturing the Sound, w: Micro‑Music, red. O. Bossini, Venezia 2023, s. 51. Na temat działalności Eno pisałem w innym miejscu – zob. P. Zawojski, Paraobrazy. Audiowizualne eksperymenty Briana Eno, w: tegoż, Sztuka obrazu i obrazowania w epoce nowych mediów, Warszawa 2012, s. 252–291.

16R. Ashley, Foreword, w: A. Lucier, 109. Notes on Experimental Music, Middletown–Connecticut 2012, s. IX. Choć można byłoby te ramy (terytorialne i czasowe) znacznie poszerzyć i rozpocząć historię muzycznych eksperymentów od „rewolucyjnych” (dosłownie i w przenośni) poczynań twórców radzieckich, co znakomicie przedstawia praca: A. Smirnov, Sound in Z. Experiments in Sound and Electronic Music in Early 20th Century Russia, London 2013.

17Zob. A. Lucier, dz. cyt., s. 51–53, 88–91.

18L. Możdżer, Na ucho, „Jazz Forum” 2017, nr 12, s. 12.

19Niezwykłą historię sporów o to, czy w istocie kiedykolwiek istniał jeden stały – referencyjny – strój dźwięku A, tak zwany. pitch standard, przedstawia w obszernej publikacji Bruce Haynes (A History of Performing Pitch. The Story of „A”, Lanham–Maryland–Oxford 2002). Jak pisze autor, to: „Pierwsza próba przedstawienia ogólnego przeglądu wysokości dźwięku w artystycznej muzyce europejskiej w różnych okresach, krajach i środowiskach muzycznych, sięgająca XVI wieku” (tamże, s. XIX). Nawet dla takiego laika w tych kwestiach, jak ja, stanowiła ona pasjonującą lekturę. Autor opisuje, jak dążenie do ujednolicenia stroju, które nasiliło się w XIX wieku w związku z rozwojem orkiestr symfonicznych i wzrostem mobilności muzyków, doprowadziło do ustanowienia współczesnego międzynarodowego standardu A1​ = 440 Hz.

20L. Możdżer, Wyższość niższości, „Jazz Forum” 2024, nr 7–8, s. 10.

21W publikacji towarzyszącej wystawie można znaleźć zestawienie dziesiątków przykładów z różnych okresów historycznych i różnych krajów, które rozpięte są między 376,3 Hz a 506,9 Hz. Zob. R. Ikeda, Continuum, Paris 2018, s. 44–45.

22C. Martinez, The Codes of Life. Some Reflections on the Work of Ryoji Ikeda, w: tamże, s. 52. O twórczości japońskiego artysty pisałem obszernie w innym miejscu – zob. P. Zawojski, Ryoji Ikeda. Sztuka danych – sonowizualne stymulanty doświadczeń polisensorycznych, w: tegoż: Technokultura i jej manifestacje artystyczne. Medialny świat hybryd i hybrydyzacji, Katowice 2016, s. 216–253.

23Zob. M. Kostecki, 432 Hz. Strojenie żartów?, „Ruch Muzyczny” 2024, nr 5, <https://ruchmuzyczny.pl/article/4249https://ruchmuzyczny.pl/article/4249> [dostęp: 1.12.2025]. W tym artykule autor słusznie zauważa, że najbardziej wyraziste stwierdzenia dotyczące 432 Hz „należałoby zaliczyć do dziedziny metafizyki”. Wspominam o tym, bo być może jest to trop, którym trzeba się posłużyć w odniesieniu do poglądów Możdżera jako metafizycznie zorientowanego „myśliciela” (używam cudzysłowu bez intencji ironicznej) czy też kogoś, kto filozofuje o muzyce i nie tylko.

24L. Możdżer, Chłop z rezonem, „Jazz Forum” 2024, nr 4–5, s. 8.

25A. Andrearczyk, Leszek Możdżer: kompozyty, „Jazz Forum” 2023, nr 10–11, s. 47.

26L. Manovich, A Letter to a Young Artist, <https://www.academia.edu/109991543/A_Letter_to_a_Young_Artist_How_to_Survive_Generative_AI> [dostęp: 2.12.2024].

27Zob. Composites, Warszawska Opera Kameralna, WOK VR 005, Warszawa 2023 [płyta winylowa, której właśnie słucham].

28Zob. M. Gawęda, Możdżer solo na fortepianie dekafonicznym, „Jazz Forum” 2023, nr 7–8, s. 25.

29Zob. L. Tomala, Oktawa podzielona na 10 części. Naukowcy przygotowali fortepian dekafoniczny dla Możdżera, <https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C100700%2Coktawa‑podzielona‑na‑10‑czesci‑naukowcy‑przygotowali‑fortepian‑dekafoniczny> [dostęp: 4.12.2025].

30Tamże.

31L. Możdżer, Cierpliwość i doświadczenie, „Jazz Forum” 2024, nr 9, s. 8.

32Możdżer/Danielsson/Fresco, Beamo, Teraz Teraz #001, 2024.

33L. Możdżer, Dekafonia, „Jazz Forum” 2023, nr 9, s. 6.

34P. Brodowski, Leszek Możdżer. „Beamo” Bis, „Jazz Forum” 2025, nr 6, s. 43.

35Chodzi o koncert w siedzibie Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach 6 czerwca 2025 roku.

36Przywołuję tylko kilka przykładów szczególnie mi bliskich: Miles Davis grający Human Nature Michaela Jacksona, Brad Mehldau wykonujący Paranoid Android grupy Radiohead oraz Marcin Wasilewski Trio grające Message in the Bottle Stinga. Trio Możdżer, Danielsson, Fresco na płycie Time (2005) umieściło cover Smells Like Teen Spirit Nirvany, utrwalony także na płycie tria Live (2007). Choć w tych wypadkach określenie cover wydaje się problematyczne, są to bowiem wersje dalece odbiegające od pierwowzorów, być może lepsze byłoby określenie re‑interpretacje albo re‑kompozycje.

37P. Kałużny, Możdżer/Danielsson/Fresco. „Beamo”, „Jazz Forum” 2025, nr 1–2, s. 72. Dodam tylko, że recenzent odwołuje się do wydania płyty na nośniku CD, na którym znalazło się trzynaście kompozycji, podczas gdy na wersji winylowej, z której ja korzystam, znalazło się siedemnaście utworów w nieco innym układzie.

38Tamże, s. 73.

39W. Sobczak, Możdżer/Danielsson/Fresco. „Beamo”, „JazzPRESS” 2025, nr 3–4, s. 38–39, <https://jazzpress.pl/storage/app/media/pdfy/Jazzpress342025.pdf> [dostęp: 8.12.2025].

40Możdżer – Daniellson – Fresco – Beamo, <https://www.actmusic.com/en/beamo/ACTLP‑9065‑1> [dostęp: 8.12.2025].

41B.-C. Han, Seaving Beauty, Cambridge–Medford, MA 2018, s. 1.

42Zob. H.G. Gadamer, Aktualność piękna. Sztuka jako gra, symbol i święto, przeł. K. Krzemieniowa, Warszawa 1993, s. 3–71.

43B. Eno, Bette A., What Art Does. An Unfinished Theory, London 2025, s. 21.