MEMO AKTEN – FROM GENERATIVE ART TO DEEP LEARNING AS A MEDIUM OF CREATION
Marcin Składanek
MEMO AKTEN – FROM GENERATIVE ART TO DEEP LEARNING AS A MEDIUM OF CREATION
Anna Nacher
AIN’T NO BUSINESS AS USUAL – TOWARDS A CRITIQUE MODEL OF OPERATIONAL AI
Przypisy
1 R. Barthes, Światło obrazu, przeł. J. Trznadel, Warszawa 1996, s. 73.
2 Potrzebne byłoby jednak inne tłumaczenie klasycznego fragmentu eseju Higginsa niż to zaproponowane przez Piotra Rypsona. W wersji Rypsona: „Wydaje się, że większość powstających obecnie najlepszych dzieł łączy w sobie różne środki wyrazu” (D. Higgins, Intermedia, w: tegoż, Nowoczesność od czasów postmodernizmu, przeł. P. Rypson, Gdańsk 2000, s. 117). W oryginale: „Much of the best work being produced today seems to fall between media” (D. Higgins, Intermedia, „Something Else Newsletter” 1966, t. 1, nr 1, później także jako rozdział w książce Horizons, New York 1998). Należałoby zatem ten passus przełożyć bliżej oryginału: „Większość powstających obecnie najlepszych prac sytuuje się między mediami”.
3 Amplified silence. A document about Petr Válek (theVAPE) (2024, reż. M. Mrkvička), <https://www.youtube.com/watch?v=NLkymlM6GpI> [dostęp: 25.01.2026].
4 Ujawniając to, co ledwie przeczuwane, kuratorki: Kata Balázs‑Miklós, Weronika Plińska, Agnieszka Sachar, 14 maja – 31 października 2025, Galeria Bunkier Sztuki, Kraków. Nie wiedzieć dlaczego, wystawa była częścią wydarzenia z tytułem nawiązującym do dziwacznej, pustej semantycznie, za to nader wyraziście umocowanej politycznie koncepcji Trójmorza.
5 Posługując się tym sformułowaniem, chcę wskazać na konieczność odejścia od logiki utożsamiającej działania sieciowe z ludzkimi podmiotami.
6 On‑Off Moving Image Festival, <https://noemata.net/one‑off/2025/> [dostęp: 20.01.2026].
7 Barbara Konopka, strona domowa artystki, opis projektu Hybrid compositions. Mercury & Rh- blood, <https://morgan.pentarosa.art/~/hybrid.compositions> [dostęp: 20.01.2026]. Bazuję także na wywiadach online, które przeprowadziłam z artystką w styczniu i lutym 2026 roku.
8 Por. moRgan Barbara Konopka, Hybrydowe kompozycje. Upcycling w fuzji technologicznej, <https://www.youtube.com/playlist?list=PLv9WdQ9Dwc8IxQj6HZeCGsOFyu8JfYWG_> [dostęp: 20.01.2026].
9 Por. profil moRgan Barbara Konopka, <https://www.instagram.com/moRgan.B.K> [dostęp: 20.01.2026].
10 S. Zielinski, Archeologia mediów, przeł. K. Krzemieniowa, Warszawa 2010, s. 17.
11 E. Kluitenberg, Techno‑ecologies inhabiting the deep‑technological spheres of everyday life, w: Techno‑ecologies, acoustic space. Vol. 11, red. R. Smite, E. Kluitenberg, E. Smits, Riga 2012, s. 6.
12 To zagadnienie wykracza poza ramy niniejszego szkicu, poświęcam mu więcej uwagi w rozdziale Digital infrastructures at the end of the world: The culture of early internet in Poland, złożonym do druku w tomie Digital pasts and futures, który ukaże się nakładem wydawnictwa Transcript w 2026 roku.
13 Por. J. Zylinska, AI art. Machine vision and warped dreams, London 2020, s. 49.
14 Często mają one charakter koncepcyjny, a nie tylko historyczny, jak demonstruje to idea algorystów autorstwa Romana Verostko, jednego z klasyków sztuki generatywnej i komputerowej, oraz Jeana‑Pierre’a Héberta, w myśl której do sztuki wykorzystującej działania algorytmiczne można byłoby zaliczyć egipski kanon geometrycznej reprezentacji figur ludzkich. Znakomitym przewodnikiem po sztuce generatywnej i pozycją fundamentalną dla jej zrozumienia jest książka: M. Składanek, Sztuka generatywna. Metoda i praktyki, Łódź 2017, w której można przeczytać m.in. o tym przykładzie.
15 P. Zawojski, Cztery eseje o kulturze i sztuce w epoce AI, Katowice 2026, s. 1. Dziękuję autorowi za udostępnienie maszynopisu książki przed publikacją, w ramach przygotowań do panelu dyskusyjnego AI w praktykach kreatywnych – negocjując granice krytyki podczas V Zjazdu Filmoznawców i Medioznawców w Gdańsku, we wrześniu 2025 roku. Niniejszy tekst jest pokłosiem tej dyskusji. Dziękuję także za bardzo inspirującą wymianę poglądów pozostałym osobom uczestniczącym w panelu: Marcinowi Składankowi, Monice Górskiej‑Olesińskiej i Sylwii Szykownej.
16 Por. J. Zylinska, AI art, dz. cyt.; Ch. Paul, On defining AI art, „Le Random”, 23 kwietnia 2025, <https://www.lerandom.art/editorial/christiane‑paul‑on‑defining‑ai‑art> [dostęp: 20.01.2016].
17 J. Zylinska, A return of the image, „OVER Journal” 2025, nr 5.
18 A. Przegalińska, T. Triantoro, Przenikanie umysłów. Potencjał twórczy współpracy z AI, Warszawa 2024.
19 Por. E. McElroy, Silicon Valey imperialism. Techno fantasies & frictions in postsocialist times, Durham 2024.
20 C. Wolfe, Art and posthumanism. Essays, encounters, conversations, Minneapolis 2021.
21 N. Srnicek, Platform capitalism, Cambridge 2017.
22 E. Chamczyk, Wstęp do wydania polskiego, w: A. Przegalińska, T. Triantoro, dz. cyt., s. 9.
23 G. Duran, The Nerd Reich, <https://www.thenerdreich.com/about/> [dostęp: 15.01.2026].
24 N. Klein, A. Taylor, The rise of end time fascism, „The Guardian”, 25 kwietnia 2025, <https://www.theguardian.com/us‑news/ng‑interactive/2025/apr/13/end‑times‑fascism‑far‑right‑trump‑musk?ref=thenerdreich.com> [dostęp: 15.01.2026].
25 Ta tendencja staje się ostatnio celem dobrze uzasadnionych protestów kadry i studentów – por. O. Guest i in., Open letter: Stop the uncritical adoption of ai technologies in academia, 2025, https://openletter.earth/open‑letter‑stop‑the‑uncritical‑ad option‑of‑ai‑technologies‑in‑academia‑b65bba1e [dostęp: 15.01.2026]; O. Guest i in., Against an uncritical adoption of ‘AI’ technologies in academia, 2025, Zenodo, https://doi.org/10.5281/zenodo.17065099.
26 P. Borsook, Cyberselfish: A critical romp through the terribly libertarian culture of high tech, New York 2000. W Polsce podobną funkcję pełni książka Sylwii Czubkowskiej, Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem Kraków 2025). Nieco mniej retorycznie nacechowany, oferujący solidną akademicką zawartość z tej samej dziedziny, choć profilowany w kontekście wyzwań humanistyki cyfrowej, jest blog Marcina Wilkowskiego i Jacka Mańki, humanistyka.dev, na którym regularnie pojawiają się istotne informacje ze świata AI, https://blog.humanistyka.dev/?from=humdev [dostęp: 15.01.2026].
27 D. Golumbia, Cyberlibertarianism. The right‑wing politics of digital technology, Minneapolis–London 2024.
28 Por. P. Zawojski, Cztery eseje, dz. cyt.
29 P. Zawojski, If and how do machines dream and hallucinate?, „Przegląd Kulturoznawczy” 2025, nr 1(63), s. 82–99.
30 H. Farocki, Phantom images, „Public” 2004, nr 29, s. 12–24.
31 T. Paglen, Operational Images, „e‑flux Journal” 2014, nr 59, <https://www.e‑flux.com/journal/59/61130/operational‑images/> [dostęp: 20.01.2026]
32 A.S. Hoel, Operative images: A new paradigm of media theory, w: Image–action–space: Situating the screen in visual practice, red. L. Feiersinger, K. Friedrich, M. Queisner, Berlin 2018.
33 J. Kim, Revisiting Stan Douglas’s ‘Cinema of operations’, „Afterall” 2022, nr 53, <https://www.afterall.org/articles/revisiting‑stan‑douglass‑cinema‑of‑operations‑2/#footnote‑reference‑4‑1‑7e98> [dostęp: 29.05.2025].
34 J. Parikka, Operational images. From the visual to the invisual, Minneapolis 2023.
35 J. Kim, dz. cyt.
36 J. Parikka, dz. cyt., s. 54.
37 K. Crawford, Atlas sztucznej inteligencji. Władza, pieniądze i środowisko naturalne, przeł. T. Chawziuk, Kraków 2024.
38 V. Eubanks, Automating inequality: How high‑tech tools, profile, police and punish the poor, New York 2017.
39 S.U. Noble, Algorithms of oppression: How search engines reinforce fascism, New York 2018.
40 W.H.K. Chun, Discriminating data: Correlation, neighborhoods, and the new politics of recognition, Cambridge 2021.
41 M. Fisher, Realizm kapitalistyczny. Czy nie ma alternatywy?, przeł. A. Karalus, Warszawa 2020.
42 H. Bajohr, Introduction: Thinking with AI, w: Thinking with AI: Machine learning the humanities, red. H. Bajohr, London 2025, s. 11–20.
43 M. Whittaker, The steep cost of capture, „Interactions” 2021, t. 28, nr 6, s. 51. <https://doi.org/10.1145/3488666>.
44 A. Krizhevsky, I. Sutskever, G.E. Hinton, ImageNet classification with deep convolutional neural networks, „Advances in Neural Information Processing Systems” 2012, nr 25, https://proceedings.neurips.cc/paper/2012/file/c399862d3b9d6b76c8436e924a68c45b‑Paper.pdf [dostęp: 20.01.2026].
Bibliografia
- Amplified silence. A document about Petr Válek (theVAPE), reż. M. Mrkvička, 2024, <https://www.youtube.com/watch?v=NLkymlM6GpI> [dostęp: 20.01.2026].
- Barthes R., Światło obrazu, przeł. J. Trznadel, Warszawa 1996.
- Bajohr H., Introduction: Thinking with AI, w: Thinking with AI: Machine learning the humanities, London 2025.
- Borsook P., Cyberselfish: A critical romp through the terribly libertarian culture of high tech, New York 2000.
- Crawford K., Atlas sztucznej inteligencji. Władza, pieniądze i środowisko naturalne, przeł. T. Chawziuk, Kraków 2021.
- Chun W.H.K., Discriminating data: Correlation, neighborhoods, and the new politics of recognition, Cambridge 2021.
- Czubkowska S., Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem, Kraków 2025.
- Duran G., The Nerd Reich, <https://www.thenerdreich.com/about/> [dostęp: 20.01.2026].
- Eubanks V., Automating inequality: How high‑tech tools, profile, police and punish the poor, New York 2017.
- Farocki H., Phantom images, „Public” 2004, nr 29.
- Fisher M., Realizm kapitalistyczny. Czy nie ma alternatywy?, przeł. A. Karalus, Warszawa 2020.
- Golumbia D., Cyberlibertarianism: The right‑wing politics of digital technology, Minneapolis–London 2024.
- Guest O. i in., Against an uncritical adoption of ‘AI’ technologies in academia, 2025, Zenodo, https://doi.org/10.5281/zenodo.17065099.
- Guest O. i in., Open letter: Stop the uncritical adoption of ai technologies in academia, 2025, https://openletter.earth/open‑letter‑stop‑the‑uncritical‑ad option‑of‑ai‑technologies‑in‑academia‑b65bba1e [dostęp: 15.01.2026].
- Higgins D., Intermedia, „Something Else Newsletter” 1966, t. 1, nr 1 [inne wyd.: D. Higgins, Intermedia, w: tegoż, Horizons, New York 1998; wyd. pol.: D. Higgins, Intermedia, w: tegoż, Nowoczesność od czasów postmodernizmu, przeł. P. Rypson, Gdańsk 2000].
- Hoel A.S., Operative images: A new paradigm of media theory, w: Image–action–space: Situating the screen in visual practice, red. L. Feiersinger, K. Friedrich, M. Queisner, Berlin 2018.
- Kim J., Revisiting Stan Douglas’s ‘Cinema of operations’, „Afterall” 2022, nr 53, <https://www.afterall.org/articles/revisiting‑stan‑douglass‑cinema‑of‑operations‑2/#footnote‑reference‑4‑1‑7e98> [dostęp: 17.09.2025].
- Klein N., Taylor A., The rise of end time fascism, „The Guardian”, 25 kwietnia 2025, <https://www.theguardian.com/us‑news/ng‑interactive/2025/apr/13/end‑times‑fascism‑far‑right‑trump‑musk?ref=thenerdreich.com> [dostęp: 15.01.2026].
- Kluitenberg E., Techno‑ecologies inhabiting the deep‑technological spheres of everyday life, w: Techno‑ecologies, acoustic space. Vol. 11, red. R. Smite, E. Kluitenberg, E. Smits, Riga 2012.
- Krizhevsky A., Sutskever I., Hinton G.E., ImageNet classification with deep convolutional neural networks, „Advances in Neural Information Processing Systems” 2012, nr 25,
https://proceedings.neurips.cc/paper/2012/file/c399862d3b9d6b76c8436e924a68c45b‑Paper.pdf [dostęp: 20.01.2026]. - McElroy, E., Silicon Valey imperialism. Techno fantasies & frictions in postsocialist times, Durham 2024.
- Noble S.U., Algorithms of oppression: How search engines reinforce fascism, New York 2018.
- Paglen T., Operational images, „e‑flux Journal” 2014, nr 59, <https://www.e‑flux.com/journal/59/61130/operational‑images/> [dostęp: 20.01.2026].
- Parikka J., Operational images. From the visual to the invisual, Minneapolis 2023.
- Paul Ch., On defining AI art, „Le Random”, 23 kwietnia 2025, <https://www.lerandom.art/editorial/christiane‑paul‑on‑defining‑ai‑art> [dostęp: 20.01.2016].
- Przegalińska A., Triantoro T., Przenikanie umysłów. Potencjał twórczy współpracy z AI, Warszawa 2024.
- Składanek M., Sztuka generatywna. Metoda i praktyki, Łódź 2017.
- Srnicek N., Platform capitalism, Cambridge 2017.
- Whittaker M., The steep cost of capture, „Interactions” 2021, t. 28, nr 6. <https://doi.org/10.1145/3488666>.
- Wolfe C., Art and posthumanism. essays, encounters, conversations, Minneapolis 2021.
- Zawojski P., If and how do machines dream and hallucinate?, „Przegląd Kulturoznawczy” 2025, nr 1(63).
- Zawojski P., Cztery eseje o kulturze i sztuce w epoce AI, Katowice 2025.
- Zieliński S., Archeologia mediów, przeł. K. Krzemieniowa, Warszawa 2010.
- Zylinska J., A return of the image, „OVER Journal” 2025, nr 5.
- Zylinska J., AI art. Machine vision and warped dreams, London 2020.
Anna Nacher
Dr hab., prof. UJ. Jej zainteresowania obejmują kulturę cyfrową, sztukę nowych mediów, badania nad dźwiękiem i literaturę elektroniczną. Autorka trzech książek w języku polskim (ostatnia: Media lokacyjne. Ukryte życie obrazów, Kraków 2016). Regularnie publikuje w czasopismach polskich i międzynarodowych („Kultura Współczesna”, „Czas Kultury”, „European Journal of Women’s Studies”, „Hyperrhiz”, „Electronic Book Review”, „communication +1”) oraz w pracach zbiorowych (ostatnia publikacja: VR – the culture of (non) participation? Reframing the participative edge of virtual reality, w: Cultures of Participation: Arts, Digital Media and Cultural Institutions, red. B. Eriksson, C. Stage, B. Valtysson, London – New York 2019). W 2019 wykładała na kierunku creative digital media w Winona State University jako Fulbright Scholar‑in‑Residence. Redaktorka naczelna „Przeglądu Kulturoznawczego”, redaktorka „Electronic Book Review”. Członkini zarządu Electronic Literature Organization. Pełna lista publikacji: http://postdigitality.net.
ORCID
