CALL FOR PAPERS

Elementy. Sztuka i Dizajn” nr 10/2026
AI. Twórcy i postkreatywne maszyny

Zapraszamy do nadsyłania propozycji tekstów do 10. numeru czasopisma naukowego „Elementy. Sztuka i Dizajn” wydawanego przez Wydawnictwo ASP w Krakowie.

Udostępnienie 30 listopada 2022 roku przez OpenAI chatbota ChatGPT można potraktować jako symboliczne wejście w zupełnie nową epokę nie tylko badań i zastosowań sztucznej inteligencji, ale też technologiczną i kulturową zmianę na miarę fundamentalnego cywilizacyjnego „przejścia fazowego”, by użyć określenia Jacka Dukaja. Ma to znaczenie w każdym elemencie funkcjonowania infrastruktury społecznej, jednak w tym przypadku chcielibyśmy zaprosić do dyskusji na temat wpływu sztucznej inteligencji i algorytmów na zmiany dokonujące się w obszarze sztuki i dizajnu oraz szeroko pojmowanej kultury współczesnej. Ekspansja AI dotyczy sztuki w rozmaitych jej przejawach, formach i mediach: obrazowych, dźwiękowych, audiowizualnych, nowomedialnych, projektowych. Materialnych i immaterialnych. Rozwój technologii AI opartych na sieciach neuronowych i algorytmach uczenia maszynowego w relatywnie krótkim czasie radykalnie zmienia oblicze, status, metody, narzędzia oraz rozliczne uwarunkowania współczesnych praktyk kreatywnych.

Dziś pytanie o to, czy maszyny (inteligentne) mogą być kreatywne wydaje się problematyczne albo wręcz nieaktualne. Należy zastanowić się raczej nad tym, jak zmienia się pojęcie kreatywności i zagadnienie kooperacji człowieka oraz maszyny. Czy zatem należy mówić zarówno o kolejnej rewolucji artystycznej, jak i szerzej – fundamentalnej zmianie, konstytuowaniu (czy ukonstytuowaniu) się nowego paradygmatu kulturowego, którego podstawą są wszędobylskie algorytmy i sztuczna inteligencja?

Potrzeba wypracowywania nowych strategii konceptualizacji oraz krytycznego spojrzenia na nowe i odmienne od tych, które znamy, przestrzenie tworzenia i doświadczenia – wydaje się wyzwaniem zarówno dla teoretyków, jak i praktyków. Spoglądając na najdalej zarysowany horyzont zjawisk, mierzymy się z pytaniem, czy – podobnie jak rewolucja nowych, cyfrowych, interaktywnych i społecznych mediów wymusza na nas wypracowanie postmedialnego słownika i paradygmatu teoretycznego – przełom związany z ekspansją AI zmusza nas do myślenia w kategoriach i schematach postkreatywności. Czyli kreatywności rozpatrywanej poza dotychczasowymi formułami legitymizowanymi różnorodnymi tradycjami rozpatrywania kwestii tworzenia w domenie sztuki i dizajnu. Obecnie moglibyśmy też powiedzieć: rozmaitego kontentu, nie tylko w obszarze aktywności sieciowych, ale wszelkiego rodzaju kulturowej (wy)twórczości.

W kontekście tych problemów proponujemy rozwinięcie następujących zagadnień:

• Historyczne antycypacje AI art (sztuka algorytmiczna, generatywizm, software art).
• Czy kreatywne partnerstwo pomiędzy człowiekiem i komputerem nadal jest możliwe?
• Czy maszyny (inteligentne) mogą być twórcze?
• Możliwości wykorzystania sztucznej inteligencji w przekształcaniu procesów kreatywnych w różnych mediach.
• Tradycja generatywnej sztuki kreatywnego kodowania w kontekście sztuki kreatywnego promptowania.
• Dynamika proceduralizacji oraz przypadkowości i nieprzewidywalności w procesach tworzenia.
• Nowe strategie twórcze w wybranych projektach – czy wskazują na nową estetyki sztuki i dizajnu AI?
• Wpływ AI na konstytuowanie się nowych modeli produkcyjnych i postprodukcyjnych w obszarze audiowizji.
• Problematyka autora/autorstwa.
• AI w sztuce nowych mediów.
• Problemy generowane przez wykorzystywanie big data w tworzeniu modeli językowych (prywatność, „halucynacje” chatbotów, prawa autorskie, etc.).
• Jakie są (i czy są przewidywalne obecnie) granice algorystycznej kreatywności?
• Algorytmizacja kultury współczesnej.
• Zagrożenia etyczne, społeczne i instytucjonalne rewolucji AI – czy AI art może/powinna na nie krytycznie odpowiadać?

Oczekujemy na teksty pisane z wielu perspektyw: badania sztuki powstającej przy wykorzystaniu procedur algorytmicznych i generatywnych oraz refleksji teoretycznej, estetycznej, a także filozoficznej dotyczącej rewolucji związanej z pojawianiem się narzędzi AI w praktykach artystycznych oraz designerskich.

Prosimy o nadsyłanie propozycji tekstów do 15 października 2025 roku (tytuł i streszczenie 1500–2000 znaków). Po zaakceptowaniu propozycji, na gotowe teksty w będziemy czekać do 15 grudnia 2025 roku. Przyjmujemy artykuły o objętości 20–35 tys. znaków ze spacjami (w tym przypisy i bibliografia).

Wszystkie artykuły przyjęte przez redakcję są recenzowane anonimowo przez dwóch recenzentów. Autorom zaakceptowanych tekstów proponujemy honorarium w wysokości 750 PLN.

Propozycje prosimy nadsyłać na adres: elementy@asp.krakow.pl

Redakcja

„Elementy. Sztuka i Dizajn” nr 9
Ryzyko, niepewność i eksperyment

Zapraszamy do nadsyłania propozycji tekstów do 9. numeru czasopisma naukowego „Elementy. Sztuka i Dizajn” wydawanego przez Wydawnictwo ASP w Krakowie.

Niepewność, ryzyko i eksperyment to triada pojęć, które najpierw legły u podstaw awangardy, a później stały się kluczowymi terminami dla narracji towarzyszących sztuce współczesnej. W języku opisującym działalność artystyczną zadomowiły się dzięki literaturze. Stało się tak za sprawą Emila Zoli, który w latach 80. XIX wieku wprowadzał do literatury termin „powieść eksperymentalna”, podkreślając elementy nieznanego i ryzyka w działaniach artystycznych. Samo pojęcie eksperymentu pochodzi przecież, jak podkreślał, z metodologii naukowej i taką właśnie niepewność zakłada – naukowiec nigdy nie wie, czy eksperyment się powiedzie i czy potwierdzi, czy zaprzeczy hipotezie badawczej.

Równe 60 lat temu Alan Kaprow opublikował tekst pod tytułem Experiment in Art. Będąc poszukiwaczem i eksploratorem nowych terenów dla sztuki, ale także utalentowanym eseistą, wyśmiewał wziętych artystów swojego pokolenia, którzy zaniechali eksperymentów. Mówił, że uprawiają oni „sztukę artystyczną” (art art), są często oczytani, świetnie znają historię sztuki, ale nigdy nie ryzykują. Kopiują znane awangardowe stylistyki, tworząc prace, które widzowie i klienci z miejsca mogą uznać za sztukę. Eksperymentatorzy, do których samego siebie zaliczył, tworzą tak, że nigdy nie są pewni, czy stworzyli dzieło sztuki. Bawią się niepewnością i nieznanym.

Współcześnie nieco inny aspekt z koncepcji eksperymentowania wydobył Walter Robin w 2014 roku, lansujący termin „zombie” formalizmu. Opisywał de facto takie samo zjawisko, z którego wcześniej drwił Kaprow: rzeszę głodnych sukcesu i pieniędzy twórców, którzy poszli drogą na skróty, kopiując niegdyś rewolucyjne, a dzisiaj już dobrze opatrzone stylistyki; tworząc raczej symulakrum eksperymentu niż rewolucję. Pastisz tego, czym się karmi ich własna twórczość, karykaturę niegdyś ryzykującej, prowokującej i niepewnej swego awangardy. Dekadę wcześniej podobną ścieżką, choć w innym kontekście artystycznym, wydawał się podążać Artur Żmijewski, który dokonał wręcz perwersyjnego pastiszu idei eksperymentu w sztuce (ale też w nauce), nadając tytuł Powtórzenie swojemu re-enactmentowi eksperymentu Philipa Zimbardo, przeprowadzonego w 1971 roku na Uniwersytecie Stanforda.

Co więc stało się z eksperymentem, niepewnością i ryzykiem? Czy są to kategorie, które dalej w sposób istotny wiążą się z działalnością artystyczną? Jeśli nie, to z jakich źródeł czerpie ona dzisiaj swój prestiż, swoją legitymizację? Jakim językiem powinniśmy wówczas ją opisywać? Czy dalej możemy mówić, że sztuka bada, analizuje, krytykuje, podejmuje problemy, że galerie i muzea to laboratoria nowych praktyk i wizji życia społecznego? A jeśli tak, to gdzie niepewność, ryzyko i eksperyment znajdujemy dzisiaj, w jakich praktykach, w jakich uwarunkowaniach, w jakich mediach? Co wywołuje dyskomfort, ten twórczy i inspirujący do działania?

Powyższe pytania stają się punktem wyjścia dla 9. numeru „Elementów”. Proponujemy autorom w możliwie najszerszej perspektywie zastanowić się nad rolą eksperymentu w dzisiejszej sztuce i kulturze, ale także nad tym, czy pytania o eksperyment warto jeszcze stawiać, czy należy ono jeszcze do paradygmatu sztuki współczesnej. Jak punkt wyjścia proponujemy autorom następujące zagadnienia:

• Jak ewoluowało pojęcie eksperymentu od XIX wieku do dziś? Czy współczesna sztuka wciąż podejmuje ryzyko, czy eksperyment stał się wyłącznie bezpieczną stylistyką?
• Czy sztuka potrzebuje nowej definicji eksperymentu?
• Czy celem eksperymentu powinno być przede wszystkim wytworzenie nowej artystycznej jakości, czy też samo wprowadzenie do artworldu elementu nieprzewidywalności, łamania trendów i procedur?
• Dlaczego awangardowe „porażki” (np. niespełnione utopie, niedokończone lub niezrealizowane projekty) zyskują dziś wartość muzealną, ekonomiczną i archiwalną?
• W jakim stopniu logika funkcjonowania współczesnego artworldu dopuszcza, by artystyczny eksperyment „wymknął się spod kontroli”? Na ile ryzyko porażki jest akceptowalne w realiach sprofesjonalizowanego systemu sztuki?
• Jak od dadaistycznej przypadkowości przejść do algorytmicznej nieprzewidywalności? Czy to ciągłość, czy zerwanie? Czy sztuka AI to nowa forma eksperymentu, czy jedynie symulacja twórczego ryzyka?
• Jak glitch art i inne techniki oparte na celowym zawieszaniu systemów kwestionują tradycyjne pojęcia sprawczości i kontroli nad medium w sztuce?
• Co wiąże dzisiaj sztukę z nauką? Czy powiązania te były kiedykolwiek istotne, czy stanowiły ledwie metafory, przez niektórych potraktowane zbyt poważnie?
• Czy paranaukowy język, którym opisuje się działalność artystyczną (np. analiza problemów, badanie, testowanie, laboratorium lub, wreszcie, samo eksperymentowanie), jest nadal adekwatny?
• W jaki sposób niepewność i ryzyko w sztuce odnoszą się do współczesnych kryzysów – migracyjnych, geopolitycznych, klimatycznych?
• Jak sztuka uzasadnia dziś swoją społeczną istotność w epoce, którą niektórzy nazywają „postartystyczną”?
• Czy sztuka antropocenu i postapokalipsy to jedynie estetyzacja lęku, czy też narzędzie konstruktywnej i skutecznej krytyki?
• Czy „niepewność” i eksperyment to jeszcze kategorie artystyczne, czy jedynie towary w „kulturze doświadczeń”?
• W jaki sposób działania oparte na ryzyku, niepewności i eksperymencie definiują odpowiedzialność twórców?
• Jak rozkłada się ryzyko w świecie sztuki jako systemie naczyń połączonych? Kto ryzykuje bardziej – artysta kurator, instytucja, kolekcjonerzy – i jakimi kategoriami mierzyć i opisywać to ryzyko?
• Czy wobec deficytu eksperymentalnej praktyki artystycznej wzrasta potencjał eksperymentalnej teorii i krytyki sztuki?
• Co oznacza ryzyko w wymiarze psychologicznym – emocjonalnym i egzystencjalnym – jako element każdego procesu twórczego? Czy tworzenie jest możliwe tylko tam, gdzie istnieje ryzyko porażki, odrzucenia czy dezintegracji?
• Jak zawody artystyczne plasuje się pod względem ryzyka na tle innych profesji?