https://doi.org/10.52652/e.8.25.2Historia wzornictwa wywodzi się z historii sztuki i po tej dyscyplinie odziedziczyła metodologię. Konsekwencją jest skupienie się na twórcach, przedmiotach i stojących za nimi ideach, a szczególnie na wybitnych dziełach znanych projektantów. Wprowadzenie do historii dizajnu nowych, zakorzenionych w antropologii (historia materialności) czy swoistych dla niej (paradygmat produkcji-konsumpcji) metodologii otworzyło ją na perspektywę użytkownika, ten zaś nie otacza się samymi „ikonami dizajnu”. Wpisując się w zwrot ludowy w humanistyce, artykuł prezentuje propozycję ludowej historii dizajnu, której zamierzeniem jest ukazanie i przeanalizowanie praktyk i doświadczeń klas ludowych w związku z projektowaniem (perspektywa robotnic, gust i habitus, sprawstwo i praktyki oporu) oraz tego, co powszechne i – często – anonimowe.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.3Tekst przyjmuje formę wystawy-eseju, opowiada bowiem o przedmiotach, jakie w przeszłości krakowskie Muzeum Narodowe przekazało Muzeum Etnograficznemu im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Były to obiekty klasyfikowane jako „etnograficzne” lub „ludowe”, a zatem niepasujące do zbiorów muzeum o charakterze „narodowym”. Część z tych przedmiotów pochodziła z nieistniejącego Muzeum Techniczno-Przemysłowego, którego różnorodne zbiory rozdzielono między kilka instytucji. Mimo wspólnej symetrycznej historii w okresie po 1945 roku oba muzea inaczej definiowały swoje role symboliczne, czego konsekwencją był proceder swoistego transferu obiektów uznanych za odpowiadające definicji „etnograficzności”. Celem prezentowanej w tekście „wystawy” jest nakreślenie historii wspomnianych kolekcji z zaznaczeniem, jakie kryteria doboru towarzyszyły budowaniu zbioru sztuki „narodowej” i „etnograficznej”, „artystycznej” i „ludowej”, jednocześnie zaś podkreślenie płynność i „nieszczelność” kategorii selekcji i statusu przedmiotów w obu krakowskich kolekcjach, a także zwrócenie uwagi na znaczenie praktyk muzealnych. Inwentaryzowanie, klasyfikowanie, opracowywanie i eksponowanie przedmiotów, często niewidoczne dla szerszej
https://doi.org/10.52652/e.8.25.4W artykule przedstawiono fantasmagoryczny dziennik wizualny Arvydasa Každailisa z lat 1965–1968 jako wyjątkowe źródło do badań nad litewskim projektowaniem graficznym w realiach okupacji sowieckiej oraz jego związkami z Zachodem, zwłaszcza z Polską. Omówiono formę (segregator liczący czterdzieści dwie karty, kolaże, „bank obrazów”), najważniejsze cytaty i inspiracje (op-art Bridget Riley, Giorgio de Chirico, polska prasa, biennale), a także napięcia cenzury i rolę egodokumentów rówieśników artysty. Zrekonstruowano tropy litewskości (typografia, heraldyka) oraz wpływ dziennika na późniejsze realizacje Arvydasa Každailisa, proponując lekturę tego dokumentu jako cichego manifestu twórczego.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.5W artykule – poświęconym roli, jaką odgrywał projektant w kapitalistycznym systemie gospodarczym w osiemnastowiecznej Wielkiej Brytanii – przybliżono społeczno-ekonomiczne uwarunkowania, które pozwoliły na wyłonienie się tej profesji, wpływ, jaki dizajn wywierał na kreowanie pragnień wśród rodzącego się społeczeństwa konsumpcyjnego, a także źródła finansowe, które przyczyniły się do akumulacji pierwotnej kapitału na Wyspach Brytyjskich. Omówiono również handel trójkątny, mając na celu wykazanie relacji między projektowaniem a niewolnictwem. Tekst kończy historia garncarza Josiaha Wedgwooda, którego kariera skupia jak w soczewce prekursorskie techniki marketingowe, innowacyjne rozwiązania technologiczne oraz dylematy moralne, z jakimi mierzyli się projektanci w kapitalistycznej rzeczywistości.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.6Przez dwie dekady po drugiej wojnie światowej Instytut Wzornictwa Przemysłowego, założony w 1950 roku, wraz z poprzedzającymi go komórkami państwowymi wdrażał zachodnie wzorce racjonalizacji produkcji, aby dostosować polskie wzornictwo do standardów krajów pierwszego świata. W okresie odwilży propagowano estetykę wynikającą z funkcji przemysłowej, a około 1962 roku – pod wpływem ruchu metod projektowania – „unaukowiono” rolę projektanta, przesuwając akcent z estetyki na ekonomię i nauki społeczne. Wykorzystując nieopracowane dotąd projekty z archiwum Instytutu Wzornictwa Przemysłowego oraz koncepcję „prowincjonalizacji” Europy Dipesha Chakrabarty’ego, analizuję ten proces na przykładzie rozwoju Zakładu Ceramiki i Szkła. Wnioskuję, że przyjęcie przemysłowego racjonalizmu wpisało polskie wzornictwo w europejski model projektowania (priorytet przemysłu, marginalizacja rękodzieła i cielesności), a kolektywne, półmechaniczne praktyki – wraz z próbą stworzenia swojskiej kultury przez włączanie sztuki ludowej – stanowiły próbę realizacji projektowania ontologicznego.
DOI: https://doi.org/10.52652/e.8.25.7Przez dwie dekady po drugiej wojnie światowej Instytut Wzornictwa Przemysłowego, założony w 1950 roku, wraz z poprzedzającymi go komórkami państwowymi wdrażał zachodnie wzorce racjonalizacji produkcji, aby dostosować polskie wzornictwo do standardów krajów pierwszego świata. W okresie odwilży propagowano estetykę wynikającą z funkcji przemysłowej, a około 1962 roku – pod wpływem ruchu metod projektowania – „unaukowiono” rolę projektanta, przesuwając akcent z estetyki na ekonomię i nauki społeczne. Wykorzystując nieopracowane dotąd projekty z archiwum Instytutu Wzornictwa Przemysłowego oraz koncepcję „prowincjonalizacji” Europy Dipesha Chakrabarty’ego, analizuję ten proces na przykładzie rozwoju Zakładu Ceramiki i Szkła. Wnioskuję, że przyjęcie przemysłowego racjonalizmu wpisało polskie wzornictwo w europejski model projektowania (priorytet przemysłu, marginalizacja rękodzieła i cielesności), a kolektywne, półmechaniczne praktyki – wraz z próbą stworzenia swojskiej kultury przez włączanie sztuki ludowej – stanowiły próbę realizacji projektowania ontologicznego
https://doi.org/10.52652/e.8.25.8W ostatnim zdaniu eseju Dzieło sztuki w dobie reprodukcji technicznej (1936) Walter Benjamin zauważył, że: „Publiczność jest egzaminatorem, lecz egzaminatorem niezbyt uważnym”. Pojęcie zerstreuter Examinator – egzaminatora „nieuważnego”, ale także „rozproszonego” – sugeruje, że osąd może być wydany przez jakąś mnogą, diasporyczną (to również jedno ze znaczeń niemieckiego Zerstreuung) podmiotowość. Umiejscawia nas to w swoistej dialektyce, która oscyluje między „rozproszoną uwagą” (zniszczoną przez „szok”) a „uważnym rozproszeniem”, które otwiera „nowe zadania apercepcji” i zapowiada „podwyższoną uwagę”. Walter Benjamin wierzył w mesjanistyczne zniszczenie tradycyjnych sposobów uwagi i koncentracji (Sammlung) za pomocą nowych technologii, prowadzące do odzyskania zdolności do doświadczania i osądzania niezależnie od jakichkolwiek z góry ustalonych reguł. W odniesieniu do tych historycznych diagnoz chcę się zastanowić nad słabo znaną inicjatywą, jakiej podjął się Jean-François Lyotard w 1984 roku, kiedy został kuratorem wystawy w Centre Georges Pompidou. Wystawa nosiła tytuł Les Immatériaux i skupiała się na zmianie paradygmatu w relacjach między człowiekiem a materią, sprowokowanej przez nowe technologie. Znajdujemy się w przestrzeni zamieszkanej przez „niemateriały” – materiały „podcienkie” (Duchamp), wchodzące w rozmaite interakcje, nad którymi ludzki podmiot nie ma żadnej władzy. Stajemy się otwarci na coś nieartykułowanego, na afekty, które się nam przydarzają, lecz nie dają się pojąć (w obu znaczeniach tego słowa). Jeśli jest tak, że ponowoczesność jest pracą „bez reguł i po to, żeby ustanowić reguły tego, co dopiero będzie zrobione”, to obecny stan sztuki i rzeczywistości społecznej domaga się odpowiedzi na pytanie, jak taka praca bez reguł miałaby się realizować.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.9W artykule opisano okoliczności udziału Republiki Weimarskiej w Międzynarodowym Biennale Sztuk Dekoracyjnych w Monzy w 1923 i 1925 roku na tle paryskiej Międzynarodowej Wystawy Sztuk Dekoracyjnych i Nowoczesnego Przemysłu (1925), a także wcześniejszych ekspozycji branżowych, ukazanych z polskiej, niemieckiej i austriackiej perspektywy. Uwypuklono przy tym rolę Waltera Riezlera, kuratora pokazu, i projektanta ekspozycji – Adolfa Gustava Schnecka. W rozważaniach odwołano się do rozwoju koncepcji stylów narodowych w architekturze, rzemiośle artystycznym i wzornictwie przemysłowym, w którym szczególną rolę odegrało środowisko wiedeńskie i monachijskie oraz recepcja twórczości Karla Friedricha Schinkla w odniesieniu do sztuki włoskiej i francuskiej.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.10Records of Waiting: On Time and Ornament (Zapis czekania. O czasie i ornamencie) – projekt Pawilonu Polskiego na London Design Biennale 2025 – bada polityczne, społeczne i afektywne wymiary czekania. Zespół autorski (Jakub Gawkowski, Monika Rosińska, Maciej Siuda) traktuje ornament nie jako dekorację, lecz jako formę zapisu czasu, oraz narzędzie krytyczne służące do ukazania emocji i systemowych nierówności. Projekt zakłada, że czas nie jest neutralny ani uniwersalny – jego doświadczanie i dostęp do niego zależy od pozycji społecznej, statusu i relacji władzy. Interdyscyplinarne badania nad historyczną ornamentyką, czasem powstawania snycerskich dekoracji oraz współczesnymi doświadczeniami czekania w różnych grupach społecznych doprowadziły do stworzenia ręcznie rzeźbionej instalacji. Reprezentuje ona dwanaście sytuacji czekania od minut po lata, które wspólnie tworzą temporalny pejzaż polskiego społeczeństwa wyrzeźbiony w drewnie. Projekt funkcjonuje na przecięciu logiki badawczej, projektowej i artystycznej, stawiając w centrum pytanie o nierówności społeczne oraz wydobywając czas jako nierówno dystrybuowany zasób. Stanowi również namysł nad nowymi sposobami interpretowania i wykorzystywania ornamentu oraz dziedzictwa kultury materialnej w celu formułowania nowych, interdyscyplinarnych narzędzi krytycznych.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.11W artykule przeanalizowano trzy detroickie inicjatywy – Detroit Printing Co-op, Brightmoor Makerspace i studio Akoaki – jako przykłady „dizajnu rozproszonego” (Ezio Manzini), które uruchamiają sprawczość wspólnot w mieście po deindustrializacji. Na tle historii Detroit – od „miasta motoryzacji” i „zbrojowni demokracji” po Miasto Dizajnu UNESCO (2015) – autor pokazuje, jak metody i praktyki projektowe odpowiadają na nierówności klasowe i etniczne oraz tworzą alternatywne modele rozwoju i naprawy tkanki społecznej, pyta również o adekwatny model strategii projektowej dla Detroit i o rolę fundacji w warunkach nieobecności kapitału wysokiego ryzyka.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.12W artykule podejmuję analizę klasycystycznych i historyzujących form zastosowanych w socrealistycznej architekturze Nowej Huty, co stanowi punkt wyjścia szerszej refleksji na temat kłopotliwego dziedzictwa architektonicznego socjalizmu jako materialnej emanacji totalitarnej wyobraźni. Przedstawiam także założenia interdyscyplinarnego projektu „UnLoc”, którego celem jest analiza wybranych przykładów architektury okresu socjalizmu, pojmowanej w jego ramach jako „architektura władzy”, oraz zbadanie potencjału sztucznej inteligencji jako narzędzia, które pomaga zrozumieć jej język i – na podstawie wywiadów środowiskowych – umożliwia „przeprojektowanie” elementów środowiska zbudowanego tak, aby odpowiadało ono potrzebom społeczności w zakresie zrównoważenia i dostępności. Celem artykułu jest podjęcie refleksji nad tym, w jaki sposób sztuczna inteligencja może pełnić funkcję pomostu między ochroną dziedzictwa a podejmowaniem współczesnych wyzwań środowiskowych i społecznych.
https://doi.org/10.52652/e.8.25.13W artykule omawiamy porażki – nieukończone projekty infrastrukturalne w okolicach Baranowa: autostradę Olimpijkę, Centralną Magistralę Kolejową Północ, elektrociepłownię Pruszków II oraz linię Elektrycznych Kolei Dojazdowych z Komorowa do Mszczonowa. Ich historie są dla nas punktem wyjścia zarysowania teorii ruiny inwestycyjnej. Odwołujemy się przy tym do teorii porażki Jeffa Malpasa i Gary’ego Wickhama, programu „mocnej” socjologii wiedzy Davida Bloora oraz badań Bruna Latoura nad projektem Aramis.
